Οι αγορές του Μεγάλου Κάστρου την εποχή της Τουρκοκρατίας και η πολυσύχναστη Αγά Τσαρσί ή Τζαμισί !

Τον Σεπτέμβρη του  1669, ο μεγάλος βεζίρης Αχμέτ Πασάς Κιοπρουλής ή Φαζίλ( ο Δίκαιος) μπαίνει θριαμβευτής στον Χάνδακα. Μια πόλη έρημη με κατεστραμμένα κτίρια και με ελάχιστους κατοίκους αφού όλοι σχεδόν έχουν φύγει. Χρειάστηκαν πολλά χρόνια και χιλιάδες ώρες κοπιαστικής και αναγκαστικής εργασίας κυρίως από Αρμένιους για να αποκτήσει η πόλη μια κανονική μορφή. Από τα πρώτα πράγματα και ενέργειες που έκανε ήταν να διαμορφώσει την κεντρική αγορά, όπου συγκεντρώθηκαν σε προσδιορισμένο σημείο τα καταστήματα και τα εργαστήρια συντεχνιών. Στο πιο κεντρικό σημείο υπήρχε η μεγάλη πλατεία ( σημερινή Νικ. Φωκά) και μια κλειστή αγορά που έκλεινε με μεγάλες σιδερένιες πόρτες ( bezesten) και τα καταστήματα που ήταν μέσα πουλούσαν διάφορα πολύτιμα αντικείμενα.

Τον 18ο αιώνα ο πληθυσμός της πόλης αυξάνεται, όπως και οι ανάγκες της για περισσότερα καταστήματα μιας και το εμπόριο ανθεί λόγω της μεγάλης εμπορικής κίνησης στο λιμάνι του Μεγάλου Κάστρου. Ακολουθούν κοσμογονικές αλλαγές στην Ευρώπη  αλλά και μεγάλες επαναστάσεις των Κρητών, ωστόσο ακόμα και τις δύσκολες αυτές περιόδους για το νησί , το εμπόριο συνεχίζει να ανθεί.

Στο βιβλίο « Χωρογραφία της Κρήτης », συνταχθείσας το 1818 από τον Ζαχαρία Πρακτικίδη, περιγράφονται οι αγορές της πόλης στην περίοδο της Τουρκοκρατίας και μαθαίνουμε πως υπήρχαν πέντε μεγάλες συγκροτημένες και  δύο μικρότερες. Ήταν ειδικευμένες σχετικά με τα προϊόντα που διέθεταν .

Στην πρώτη που αναπτυσσόταν στην κεντρικότερη οδική αρτηρία, ήταν στο Βεζίρ Τσαρσί, τη σημερινή 25η Αυγούστου και εκεί ήταν εγκατεστημένοι οι πλουσιότεροι και πιο εμπορικοί πραματευτές και από τα δύο έθνη. Η δεύτερη ήταν στην Κεχαγιά Μπέη Τσαρσί ή Πλατιά Στράτα με πολλούς τεχνίτες. Ήταν εκεί το ομώνυμο τέμενος .

Η τρίτη ξεκινούσε από την πύλη του φρουρίου, σημερινή πλατεία Κορνάρου και κατέληγε στο κέντρο. Εδώ βρίσκονταν βάναυσοι και χονδροτεχνίτες , θα συναντούσε κανείς επίσης χαμάληδες, τελάληδες, μπακάλικα με είδη πρώτης ανάγκης, οπωροπωλεία και πολλά μικρομάγαζα. Την έλεγαν Αγά Τσαρσισί, ή Αγά Τζαμισί και ήταν η σημερινή αγορά στην  οδό 1866. Την εποχή της Ενετοκρατίας σ αυτόν τον δρόμο υπήρχε ο περίφημος ναός της Παναγιάς της Τριμάρτυρης αλλά με την άλωση του Μεγάλου Κάστρου από τους Τούρκους στα 1669 δωρίστηκε από τον Σουλτάνο στον Αγά των Γενίτσαρων Απτουρραχμάν Αγά και ονομάστηκε Αγά Τζαμισί και αυτή και η περιοχή. Λένε μάλιστα πως ο πασάς αυτός ήταν πολύ γνωστός στην Βουδαπέστη και εκεί έπεσε μαχόμενος όπου βρίσκεται και ένα μνημείο του. Στον παράλληλο δρόμο της αγοράς υπήρχε και το Κριτήριον, δηλαδή το παντοδύναμο Ιεροδικείο ή  Μακχεμές ή Μεκχαμές.

Η τέταρτη αγορά άρχιζε από την Πύλη του Αγίου Γεωργίου και έφτανε στο κέντρο. Ονομαζόταν Κισλάδων  και η πέμπτη αγορά άρχιζε από την Παναγία των Σταυροφόρων μέχρι την σημερινή 1821.Εκεί λοιπόν επί τουρκοκρατίας πάντα βρισκόταν η αγορά « Τρεις Μαγαζέδες » και αργότερα ήταν το φαρμακείο του Τουρκοαλβανού ιατρού Περτέβ Εφέντη και μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών του φαρμακοποιού και γιατρού Θεοδωρίδη.

Οι μικρές αγορές ήταν, η μια στην περιοχή των Εβραίων στην οποία κατοικούσαν και Οθωμανοί και εκεί υπήρχαν Μεταξουργοί ή Καζαζίδες και από την μεριά των Αρμενίων ήταν η μικρή αγορά ή Κιουτζούκ Τσαρσί ή Μικρό Τσαρσάκι.

Στο μεγάλο σεισμό του 1856 οι καταστροφές στο Μεγάλο Κάστρο ήταν ανυπολόγιστες και φυσικά πλήττονται και οι αγορές του. Αρκετά χρόνια αργότερα στις 2 Αυγούστου του 1901 δημοσιεύεται στην Επίσημη Εφημερίδα της Κρητικής Πολιτείας ο νόμος 395/1901 « Περί σχεδίου Πόλεως Ηρακλείου». Έτσι επιβάλλεται η εφαρμογή ρυμοτομικού σχεδίου και προβλέπεται μια μόνο κεντρική αγορά το Μεϊντάνι.

Το Αγά Τσαρσί η σημερινή 1866 είχε μια μορφή παρόμοια με αυτή που θυμούνται οι Καστρινοί πριν από λίγα χρόνια. Στις παρόδους ήταν τα Ψαράδικα δίπλα στο τούρκικο Τζαμί και στο στενό της σημείο ήταν τα χασαπιά των Τούρκων και των Χριστιανών. Σε μια δεύτερη πάροδο ήταν τα Κιλινγκίρικα. Εκεί βρίσκονταν …«οι μάστοροι με το καυτό σίδερο , οι καλφάδες με τις βαριές και τα σφυριά, για να φτιάχνουν τα σκαπέτια,  τα υνιά και τα ξινάρια για τους ρεσπέρηδες στα χωριά. Στα ίδια εφθιάχνουνταν και οι ψιλοδουλειές, τα σιδερικά που εχρειάζονταν οι πόρτες, όπως ταμάσκουλα και οι κλειδαριές, τα χαλινάρια για τα μουλαρομπέγιρα, οι κλάπες, στολίδια για τα γαϊδουρινά σομάρια, και οι λαδόλυχνοι που έφεγγαν τις νύκτες στου χωριού τα σπίτια… Στα ίδια ντουκιάνια έβρισκε κι εκείνος που εγύρευγε ερχόμενος από το χωριό του την παγίδα με τα μεγάλα δόντια, που, στελιώνοντάς την στα γνωστά κατατόπια όξω του χωριού του, θα πιάνονταν σ’ αυτήν πού και φορά γή κιανένας άρκαλος γή καμιά ζουρίδα!...» , περιγράφει με τον γλαφυρό του τρόπο ο Μανώλης Δερμιτζάκης στο «Από όσα θυμούμαι το παλιό Κάστρο», στις αρχές του 20ου αιώνα.

Στις παρόδους του Αγά Τσαρσί , στα σημερινά Ψαράδικα, ήταν και το μεγάλο Καφέ Σαντάν. Στο ίδιο Τσαρσί υπήρχαν  λογής λογής ντουκιάνια αλλά και τα δύο χυτήρια ενός τούρκου τεχνίτη του Ουστά και του Χριστιανού Μαρινάκη σχεδόν απέναντι από το τούρκικο τζαμί.

Ο Ουστά έφτιαχνε καλούπια και ο Θεμιστοκλής Μαρινάκης καμπάνες , μάλιστα είχε χυμένες τις μικρές καμπάνες της μεγάλης εκκλησιάς του Αγίου Μηνά κι είχε ο ίδιος κανονίσει τον ήχο που θα κτυπούσαν.

Το Αγά Τσαρσί ήταν ο πιο πολυθόρυβος και πολυσύχναστος δρόμος του Μεγάλου Κάστρου.

Συνεχίζει την περιγραφή του ο Δερμιτζάκης  : «… Η ζωή εδώ εξυπνούσε με τα πρώτα χτυπήματα της πρωινής μικρής καμπάνας του Αγίου Μηνά και τις μακρόσυρτες φωνές των Μουεζίνηδων της πολιτείας, που, ξεφωνίζοντας το πρωινό σιμπαχί-νομάζ, καλούσαν τους τουρκοκαστρινούς πιστούς στην καθορισμένη πρωινή τους προσευχή. Η κίνηση ετούτη εκρατούσε από τότε ώς τις ώρες κοντά του μεσονυχθιού, που ακόμα τα μπουζούκια και οιλύρες στους τούρκικους καφενέδες εβαρούσαν τους καινούργιους σκοπούς τού «φιλεντέμ-φιλεντέμ» και του «μπάνανε-ολντού- νταμπέμ-μπιλ-εμέν», δίνοντας και παίρνοντας με φόρα στο τσαρσί, εγέμιζαν τον καστρινό αγέρα. Από την αρχή ως εξεκινούσαν τα ντουκιάνια από το ένα και το άλλο μέρος των πεζοδρομίων, οι ντουκιαντζήδες, Χριστιανοί και Τούρκοι, επουλούσαν τις λογής-λογής πραμάθειες τους ή επαράδιναν τις παραγγελιές τους στους πηγαιμένους μουστερήδες. Οι πρωινοί περαστικοί, ανεβοκατεβαίνοντας το τσαρσί με τα ζεμπίλια τους στα χέρια, τραβούσαν για τα ψώνια της μέρας τους ή, πηγαίνοντας την κατηφοριά πουσουνισμένοι, γυρίζανε για τα σπίτια τους.

Εκεί, στην αρχή του δρόμου, ο ηπειρώτης φούρναρης Μπάκος επουλούσε τις αχνιστές πρωινές του φρατζόλες, και ο Μπογιατζάκης, που τον επαρωνόμιαζαν και «Πετεινό», ανοίγοντας το ντουκιάνι του και κάνοντας το σταυρό του για το καλό ξετέλεμα στο αλισβερίσι της μέρας, ορθός μπροστά στις ολάνοιχτες πόρτες του ντουκιανιού του, επερίμενε τον πρώτο μουστερή, που θα του ’κανε τον καλό σεφτέ, σερβίροντάς του τις λογής-λογής ζυμοπουλίτικες σαγρεδένιες κούντρες, διαβεβαιώνοντάς τον Oε όρκους για το ακατάλυτο της... αντοχής τους!...»

Κι όλα αυτά στις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Σήμερα πολλά πράγματα έχουν αλλάξει στην αγορά του αγά τσαρσί. Το όνομά της είναι κεντρική αγορά του ηρακλείου και θα βρει κανείς διάφορα καταστήματα με μπαχαρικά, τυριά, οπωροπωλεία, κρεοπωλεία, τουριστικά είδη και πολλές μικρές ταβέρνες. Τα ψαράδικα παραμένουν στην ίδια θέση και ο κόσμος ακόμα και σήμερα είναι πολύς, έτσι ώστε αυτό που θυμίζει τούτη την αγορά του Μεγάλου Κάστρου εκείνου του καιρού είναι  η ποικιλομορφία της και το ατελείωτο σουλάτσο στα σοκάκια της.

(επιμέλεια κειμένων : Ελένη Μπετεινάκη)

ΠΗΓΕΣ

Χωρογραφία της Κρήτης, νέα έκδοση του ΤΕΕ/ΤΑΚ , 1983

Το Ηράκλειο εντός των τειχών, Χρυσούλα Τζομπανάκη, 2000

zhtunteanagnostes.blogspot.gr

Υπήρχε μια πόλη το Μεγάλο Κάστρο, Λιάνα Σταρίδα , εκδ. ΙΤΑΝΟΣ,2013

Από όσα θυμούμαι το Μεγάλο Κάστρο, Μανώλης Δερμιτζάκης, εκδ. Δοκιμάκης , 2008

Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου

Η Πλατεία Χεϊτάν ή Σεϊτάν Ογλού …στο Παλιό Κάστρο !

Είναι η πλατεία Αρκαδίου  της σημερινής πόλης του Ηράκλειου που βρίσκεται στην περιοχή των οδών Αμνισού και Αμαλθείας στο τέρμα της 1821.Με την αναχώρηση των μουσουλμάνων στα 1923 και κατόπιν σύστασης ειδικής επιτροπής της Δημοτικής αρχής κάθε τι οθωμανικό καθαιρείται ή κατεδαφίζεται ή αλλάζει όνομα. Έτσι η πλατεία Σεϊτάν Ογλού μετονομάζεται σε πλατεία Αρκαδίου  τον Σεπτέμβρη του 1924.

« Σεϊτάν Ογλού  » δηλαδή « Δαιμόνιος άνθρωπος »μια παράξενη ονομασία που κάνεις δεν ξέρει γιατί ονομάστηκε έτσι τούτη η πλατεία στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Πιθανόν επειδή εκεί υπήρχε το περίφημο τζαμί του Μαχμούτ Αγά ( ή Σεϊτάν Ογλού)  που παλαιότερα κατά τον 13^ο αιώνα ήταν η λατινική εκκλησία του τάγματος των Φραγκισκανών στην οποία είχαν ταφεί οι Petro Badoer και Petro Emiliani και στα νεώτερα χρόνια ονομάστηκε Ναός Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή. Άλλοι λένε πως πήρε αυτήν την ονομασία επειδή σε τούτη την πλατεία σύχναζαν μόνο οι Τούρκοι Νταήδες οι τραμπούκοι και οι αλήτες. Στις μεταφράσεις των Τούρκικων Αρχείων του Ν. Σταυρινίδη  αναφέρεται πως στην μικρή πλατεία του Σεϊτάν  Ογλού  υπήρχε γύρω στα 1750 ένα φρενοκομείο. Ο Τζουάνες Παπαδόπουλος πάλι, αναφέρεται στον ναό του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή ,σήμα κατατεθέν της πλατείας λέγοντας πως ήταν μια μικρή  χαμηλή εκκλησία εκεί ,που κοντά της γινόταν η γιορτή των Ενετών της Giostra,μια γιορτή κονταροκτυπήματος στα πλαίσια του καρναβαλιού με παρουσία πλήθος κόσμου και όλων σχεδόν των Βενετικών Αρχών. Στη γιορτή αυτή έπαιρναν μέρος πολλοί ιππότες και αγωνίζονταν στην κουϊντάνα και μάλιστα σε μια από αυτές τις γιορτές στα 1664 είχε πάρει μέρος και ο γιός του.

 Χαρακτηριστικό είναι το κείμενο που γράφει για τούτη την μικρή πλατεία ο Μανώλης Δερμιτζάκης στο βιβλίο του « Απ όσα θυμούμαι το παλιό Κάστρο» :

«…Μη ρωτάτε γιατί το μέρος αυτό είχε την ονομασία ετούτη. Από το όνομα θα ξεδιακρίνετε και την πολιτείαν! Στην πλατέα αυτή μαζεμένα όλα τα τσιτσέκια της Τουρκιάς του παλιού Κάστρου απ’όλους τους μαχαλάδες χασομερούσαν παίζοντας τα ζάργια στους καφενέδες και στο τζαμωτό περίπτερο που ήταν καταμεσής της πλατείας. Εκεί επίνανε ρακή, εχειρονομούσαν αισχρά, βρίζονταν, αλληλοστολίζονταν. Με τα χειρότερα επίθετα, ετσακώνουνταν και, στο τέλος, με τα μαχαίργια που κρατούσανε εξεκοίλιαζε ο ένας τον άλλο! Οι τούρκοι ζαφτιέδες της τουρκικής χωροφυλακής όλο με τις φασαρίες της πλατέας του Χεϊτάν Ογλού είχε να ’κανει! Έτσι, όχι μόνο Χριστιανός δεν ετόλμα να περνά, αλλά ούτε Τούρκος.

Στην πλατέα ετούτη είχε και το στέκι του ο Αμετούλιος. Πρωτοπαλίκαρο της Τουρκιάς του Κάστρου, εκεί ελημέριαζε με τους άλλους ομόθρησκούς του παλικαράδες συρματικά, τον Μεχμέτ Αλή, τον Μπαραμπάντη και τον Τσιτσίρικα. Πότε πότε έκανε την επίσκεψή του εκεί κι ο Αλή Όμπαχης, παλικαράς και τούτος σαν τον Αμετούλιο, αλλά πιο μετρημένος στις εκδηλώσεις του και πιο βαρύς γενικά στα φερσίματά του.

Ο Αλή Όμπαχης είχε υπηρετήσει και στην τούρκικη χωροφυλακή με το βαθμό του όμπαχη, εξ ου και το επίθετό του. Δείγμα της σοβαρότητάς του και του ιπποτισμού του Αλή Όμπαχη, θα σημειώσουμε την παρακάτω χαρακτηριστική αφήγηση του κυρ Αντώνη Παντουβάκη, που φανερώνει τον ιπποτισμό και την ανθρωπιά που εξεχώριζε τον Αλή Όμπαχη από τους αποδέλοιπους ομόπιστους καστρινούς παλικαράδες.

«Ένα απόβραδο, νεαρός ακόμα» μας λέει ο Αντώνης Παντουβάκης, «χωρίς να καταλάβω κι

η οδός 1821 και η πλατεία Σεϊτάν Ογλού 

ώ πώς, εβρέθηκα σ’ εκείνο το μέρος σε μια γωνιά της πλατέας. Εκεί, με τη φασαρία που είχε γίνει, έμαθα ότι κάποιος εκεί από τους θρασύδειλους και κακούς Τούρκους είχε βρίσει σταυρό και το βάφτισμα κάποιου Ρωμιού ως επέρνα από τους καφενέδες του Χεϊτάν Ογλού. Ο Αλή Όμπαχης όμως, καθώς είχε συγχιστεί με το θράσος και την προστυχιά του φανατικού ομόθρησκού του, ακούγοντας να βρίζει το σταυρό και το βάφτισμα του Χριστιανού, μη χάνοντας καιρό, χιμώντας ξαγριεμένος με κλοτσιές και γροθιές, πιλαλούσε τον Τούρκο έχοντάς τονε βουτηγμένο από το σβέρκο και του είχε αλλάξει τον αδόξαστο στις κατακεφαλιές.

—Γιάντα μού κολλάς εμένα, Αλή Όμπαχη; Ντα δε θωρείς τον γκιαούρη ίντα λογιώς περνά και δε δρώνει το αφτί ντου, εφώναζε κλαψάρικα ο κακοτερένιος Τουρκαλάς στον Αλή Όμπαχη.

— Ντα γιάντα εσύ, του φώναζε ο Αλή Όμπαχης, βλαστημάς το σταυρό και το βάφτισμα του εντεψίζη; Θες εσύ να βλαστημούνε την πίστη σου, γιεζίτη; Ντινίμ  σιχτίρ, κερατά! Άφησε τον άνθρωπο να πάει στη δουλειά ντου. Και με μια γερή κλωτσιά που του έδωσε στα πισινά διώχνοντάς τονε, του ξανάπε:

— Ο Αγά-μπαμπάς σου, μωρέ κενέφη (απόπατε), το ’κανε το τσαρσί για να περνά η αφεδιά σου;!!

» Με το γλάκι που έπαιξε ο δαρμένος τούρκος κακουρές, καθισμένο τον είδα κι έτριβε τις κατακεφαλιές εκεί σε μια μεργιά του καφενέ της πλατέας δίχως ,μιλιά. Μα και κανένας απ’ όλους τους μπαχ-πουζούκηδες του Χεϊτάν Ογλού και τους νταήδες Τούρκους δεν ετόλμησε να βγάλει άχνα στον Αλή Όμπαχη!!...»

Πολλοί Χριστιανοί του παλιού καιρού είχανε να πούνε ότι ο Τουρκοκαστρινός αυτός δεν είχε λάβει μέρος στη σφαγή του Μεγάλου Κάστρου τον Αύγουστο του 1898· όμως, συλληφθείς και τούτος μαζί με τους άλλους πρωταίτιους από τους Τούρκους

του Κάστρου εκείνης της τρομερής σφαγής, εκηρύχθηκε ένοχος και καταδικάστηκε στην ποινή του θανάτου. Έτσι, μαζί με τους δεκαέξι άλλους που εκρεμάστηκαν στο αψήλωμα του βενετσιάνικου μπεντενιού κάτω από το φρούριο του Μαρτινέγκο, εκρεμάστηκε και ο Αλή Όμπαχης…».

ΠΗΓΕΣ :

Από όσα θυμούμαι το παλιό Κάστρο, Μανώλης Δερμιτζάκης, Εκδ. Δοκιμάκης

Υπήρχε μια πόλη, 2^ος τόμος, Λιάνα Σταρίδα,εκδ. Ιτανος

Στον καιρό της Σχόλης, Αναμνήσεις από την Κρήτη του 17^ου αιώνα, Τζουάνες Παπαδόπουλος,ΠΕΚ, 2012

Μεταφράσεις Τούρκικων Ιστορικών Εγγράφων, τ.Α΄- Ε Ηράκλειο 1975, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου

«H ονομασία των οδών στην εντός των τειχών πόλη », Ευγενίας Λαγουδάκη – Σασλή, εφ. ΠΑΤΡΙΣ
Φωτ : ...η οδός 1821 και η πλατεία Σεϊτάν Ογλού (φωτο από βιβλίο του Στ.Σπανάκη το Ηράκλειο στο πέρασμα των Αιώνων)

Δημοσιεύτηκε στο cretalive.gr στις 14 Μαρτίου 2014 :http://www.cretalive.gr/history/view/poios-htan-o...daimonios-anthrwpos-sto-palio-hrakleio/149128

Στυλιανός Αλεξίου, "Κείμενα Φιλίας και Μνήμης", εκδ.Δοκιμάκης

"Κείμενα Φιλίας και Μνήμης"

Μια ακόμη πολύτιμη έκδοση από τον κ. Στυλιανό Αλεξίου για κορυφαίες πνευματικές προσωπικότητες της Κρήτης

Ο κορυφαίος των γραμμάτων, ο ακούραστος εργάτης του πνεύματος, κ. Στυλιανός Αλεξίου μάς εξέπληξε και πάλι με δύο σημαντικές εκδόσεις μέσα στο 2010. Ο σοφός αυτής της πόλης μα και των σύγχρονων Κρητών, όπως έχει δικαίως χαρακτηριστεί, λίγο πριν εκπνεύσει το 2010 παρέδωσε τη σπουδαία επιστημονική εργασία για την «Ελληνική λογοτεχνία, από τον Όμηρο στον 20ο αιώνα», που εκδόθηκε από τη «Στιγμή».

Η έκδοση αυτή θεωρείται ως η σημαντικότερη των τελευταίων δεκαετιών στον τομέα της προσέγγισης της λογοτεχνίας. Την προσφορά του θα παρουσιάσουμε το αμέσως επόμενο διάστημα.

Η δεύτερη έχει τον τίτλο «Κείμενα φιλίας και μνήμης», και κυκλοφόρησε μόλις από τις «Εκδόσεις Δοκιμάκη».Ο τόμος περιλαμβάνει 25 αυτοτελή κείμενά του, μικρές βιογραφίες ή ιστορίες για κορυφαίες μορφές των γραμμάτων της Κρήτης, όπως τις έχει καταγράψει στις δικές του αναμνήσεις. Τα κείμενα αυτά είναι ασφαλώς πολύτιμα, καθώς, εκτός του ότι σε μια έκδοση είναι συγκεντρωμένες οι αναφορές για σπουδαίους του πνεύματος, συμπεριλαμβάνουν στοιχεία άγνωστα για το ευρύ κοινό. Ο ίδιος φυσικά τους είχε γνωρίσει όλους, ενώ με μερικούς, όπως τονίζει στον πρόλογό του, συνεργάστηκε. Εκ των πραγμάτων η ανάκληση στη μνήμη και η μεταφορά προσωπικών εμπειριών απ’ αυτές τις προσωπικότητες εμπεριέχει και αυτοβιογραφικά στοιχεία, όπως σημειώνει ο κ. Αλεξίου, ενώ μερικά κείμενα δίνουν και την εικόνα του Ηρακλείου σε παλιότερες εποχές.

Όπως αναφέρει, τα άρθρα αυτά γράφηκαν για ποικίλες περιπτώσεις, άλλα περισσότερο επιστημονικά και άλλα σε πιο απλό ύφος. Κάποια ήταν πρόλογοι σε βιβλία, συνεργασίες σε αφιερώματα, ομιλίες σε επετείους και τιμητικές εκδηλώσεις, δημοσιευμένες κατά καιρούς, εν μέρει, στον τοπικό τύπο.

Με τη σειρά που παρατίθενται παρουσιάζονται κείμενα για τους: Έλλη Αλεξίου, Λευτέρη Αλεξίου, Γιώργο Γεωργιάδη, Κώστα Γεωργουσόπουλο, Γιώργο Γραμματικάκη, Θεοχάρη Δετοράκη, Οδυσσέα Ελύτη, Γαλάτεια και Νίκο Καζαντζάκη, Ανδρέα Καλοκαιρινό, Ζαχαρία Κανάκη, Αγγέλα Καστρινάκη, Εμμανουήλ Κριαρά, Κώστα Λασσιθιωτάκη, Στέφανο Ξανθουδίδη, Νικόλαο Παναγιωτάκη, Μενέλαο Παρλαμά, Νικόλαο Πλάτωνα, Παντελή Πρεβελάκη, Στέργιο Σπανάκη, Δημοσθένη Στεφανίδη, Ευριπίδη Τζωρτζακάκη, Θωμά Φανουράκη, Κωστή Φραγκούλη, Μάνο Χατζιδάκι, Γεώργιο Ψυχουντάκη.

Παρουσιάζοντας τον τόμο, ο κ. Στ. Αλεξίου γράφει στον πρόλογο:

“Από καιρό είχαμε σκεφθεί μαζί με τον εκλεκτό εκδότη κ. Αλέξανδρο Δοκιμάκη τη συγκέντρωση και αναδημοσίευση των κειμένων που παρουσιάζονται εδώ. Η προπαρασκευαστική εργασία καθυστέρησε λόγω της εντατικής απασχόλησής μου για την έκδοση του βιβλίου Ελληνική Λογοτεχνία, από τον Ομηρο στον 20ο αιώνα (“Στιγμή”, Αθήνα 2010). Τελικά, μπόρεσα να συγκεντρώσω τα άρθρα και να τα επεξεργασθώ, με διορθώσεις, βελτιώσεις και πρσθήκες που χρειάζονται σε πολλά σημεία ώστε να ανανεωθούν.

Πρόκειται για αναμνήσεις του από εκλεκτούς Κρητικούς (κυρίως Ηρακλειώτες), τους οποίους είχα γνωρίσει πολύ καλά. Μόνο ένα άρθρο αφορά σε μη Κρητικό, έναν διαπρεπή θεατρολόγο. Με ορισμένους από αυτούς είχα και συνεργασθεί επί μακρό διάστημα. Ήταν άνθρωποι που συνέβαλαν καθοριστικά στην άνοδο του πολιτιστικού επιπέδου στην Κρήτη και στην κυρίως Ελλάδα, με προβολή και στο εξωτερικό. Τα άρθρα γράφηκαν γαι ποικίλες περιπτώσεις· άλλα είναι περισσότερο επιστημονικά, άλλα συντομότερα και απλούστερα. Ορισμένα ήταν πρόλογοι σε βιβλία φίλων, συνεργασίες σε αφιερώματα, ομιλίες σε επετείους και τιμητικές εκδηλώσεις, που δημοσιεύθηκαν εν μέρει και στον καθημερινό ή περιοδικό τοπικό Τύπο. Κάποια αφορούν σε προσωπικούς φίλους και συμμαθητές, περιέχουν και στοιχεία αυτοβιογραφικά, και δίνουν μιαν εικόνα της ζωής στο παλαιότερο Ηράκλειο. Οι αναμνήσεις μου από τον Ηρακλειώτη ζωγράφο Θωμά Φανουράκη συντάχθηκαν ειδικά για τον παρόντα τόμο.

Η σειρά με την οποία τοποθετήθηκαν τα Κείμενα φιλίας και μνήμης δεν είναι αξιολογική ή χρονολογική, αλλά απλώς αλφαβητική, ώστε εύκολα να εντοπίζεται κάθε άρθρο από τον ενδιαφερόμενο. Μόνο συμπτωματικά, λόγω του πρώτου γράμματος του επωνύμου, ο τόμος αρχίζει με δημοσιεύματα που αφορούν σε συγγενείς μου και που είναι εντελώς αντικειμενικά. Είναι δίκαιο να μνημονευθούν εδώ και οι αδελφοί Μίμης, Αριστείδης και Αλέκος Αλεξίου, υιοί Σπύρου Αλεξίου, του ιστορικού τυπογραφείου - βιβλιοπωλείου της Πλατείας των Λιονταριών. Πραγματοποίησαν σειρά επιμειλημένων επιστημονικών εκδόσεων που τιμούν το Ηράκλειο.

Για τον Νίκο Καζαντζάκη σε συνδυασμό με την πρώτη σύζυγό του Γαλάτεια, δίνω κυρίως, βάσει προσωπικών αναμνήσεων και εντυπώσεών μου, στοιχεία σχετικά με τον χαρακτήρα και τις ανθρώπινες σχέσεις του. Για τα έργα του, την Οδύσσεια, το σχεδίασμα του Ακρίτα, τα δράματα, και τα τρίστιχά του (Τερτσίνες), έγραψα διεξοδικά στο βιβλίο μου. Από το ποιητικό έργο του Ν. Καζαντζάκη, που εξεδόθη επί Δημαρχίας Μανόλη Καρέλλη απο τον Δήμο Ηρακλείου στα 1977, και που κυκλοφορεί τώρα από τις “Εκδόσεις Καζαντζάκη”. Ερύς λόγος για τον Καζαντζάκη, για το όλο έργο και τα μυθιστορήματά του γίνεται στο βιβλίο μου Ελληνική Λογοτεχνία που ανέφερα. Το ίδιο ισχύει για τον Οδυσσέα Ελύτη και τον Πρεβελάκη. Η βιβλιοκρισία για την Αγγέλα Καστρινάκη, αφορά σε μια μόνο συλλογή διηγημάτων της. Επειτα από αυτήν ακολούθησαν άλλες εξίσου σημαντικές, και ένα μυθιστόρημα. Είναι καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.

Για δύο από τα υπόλοιπα άρθρα του παρόντος τόμου, θα ήθελα να προσθέσω εδώ ορισμένες διευκρινίσεις. Ο Γιώργος Γραμματικάκης δεν είναι μόνο ο επί μακρό διάστημα Πρύτανις του Πανεπιστημίου Κρήτης, πρόεδρος στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, διαπρεπής φυσικός και ένας από τους λίγους φιλοσοφημένους εκπροσώπους των θετικών επιστημών. (Με κείμενό μου, που περιλαμβάνεται εδώ, προλόγισα το βιβλίο του Η κόμη της Βερενίκης). Είναι συγχρόνως και φίλος της μεγάλης κρητικής παράδοσης: στην Ελευθεροτυπία της 29.6.2006 επεσήμανε τον θόρυβο που ξεσήκωναν τα ΜΕΕ για το “κακόγουστο πανηγύρι της Γιουροβίζιον” ενώ αγνόησαν την σχεδόν ταυτόχρονη παρουσίαση του Ερωτοκρίτου στα γαλλικά από το “Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Μετάφρασης”, που κάνει γνωστά στους λαούς της “Ευρωπαϊκής Ενωσης” τα αριστουργήματα της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας”. Ενα από αυτά θεωρείται διεθνώς σήμερα ο Ερωτόκριτος.

Το δεύτερο άρθρο, για το οποίο χρειάζεται ένα σχόλιο, είναι το σχετικό με το μεγάλο βυζαντινολογικό, κρητολογικό και ευρύτερα ιστορικό και φιλολογικό έργο του εκλεκτού συναδέλφου, ομότιμου καθηγητή του Πανεπιστημίου Κρήτης και επί πολλά χρόνια προέδρου της ΕΚΙΜ, Θεοχάρη Δετοράκη. Το άρθρο που το είχα παρουσιάσει και προφορικά σε σχετική εκδήλωση στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, προέρχεται από τον τιμητικό τόμο που του αφιέρωσε το Πανεπιστήμιο Κρήτης στα 2008. Αξιοποιείται επιστημονικά εδώ, δεδομένου ότι στον τόμο τοποθετήθηκε περιέργως τελευταίο από τα άρθρα των άλλων συνεργατών και πέρασε απαρατήρητο. Ελπίζω ότι αργότερα θα έχω την δυνατότητα σύνταξης ενός συμπληρωματικού τόμου με αναμνήσεις και εντυπώσεις από άλλους συναδέλφους, και από παλαιότερα και νεώτερα πρόσωπα των γραμμάτων και των τεχνών, της Κρήτης και της υπόλοιπης Ελλάδας”.



Μια εικόνα από τη Γαλάτεια και τον Ν. Καζαντζάκη

Από τα πολύτιμα κείμενα που περιλαμβάνονται στον τόμο, αναδημοσιεύομε ένα που αφορά στον Νίκο Καζαντζάκη και την πρώτη σύζυγό του Γαλάτεια Αλεξίου – Καζαντζάκη. Φυσικά και αυτό το κείμενο σχετίζεται με τις μνήμες του κ. Στ. Αλεξίου και είχε συμπεριληφθεί σε αφιέρωμα για τα 50 χρόνια από το θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη:

“Στα φοιτητικά μου χρόνια στην Αθήνα, λίγο μετά τον πόλεμο, πριν εγκαταστασθεί ο Καζαντζάκης στο εξωτερικό, πήγαινα, μαζί με τη Γαλάτεια, μιαν ορισμένη μέρα της εβδομάδας, στο σπίτι της κρητικής οικογένειας Ανεμογιάννη, κοντά στο Μουσείο, όπου έμενε ο Καζαντζάκης όταν βρισκόταν στην Αθήνα. Εκεί, ένας κύκλος θαυμαστών και θαυμαστριών του, παρόντος και του ίδιου, διάβαζαν μεγαλοφώνως Οδύσσεια. Σε ορισμένα σημεία διέκοπταν και άρχιζαν διάλογο για το τι άραγε εννοούσε ο συγγραφέας. Ο Καζαντζάκης άκουγε σιωπηλός καπνίζοντας την πίπα του.

-Μα γιατί δεν ρωτούν τον ίδιο; απορούσε γελώντας η Γαλάτεια.

Αργότερα μετέφερε, παραλλαγμένη, τη σκηνή αυτή στο σχετικό με τον Καζαντζάκη μυθιστόρημά του.

Στη λογοκρατούμενη Γαλάτεια φαινόταν υπερβολικό το ότι οι άνθρωποι, ιδίως οι καλαμαράδες, μπορούν να γίνουν “σωτήρες Θεού”, Salvatores Dei! Η ίδια και ο κύκλος της, Βάρναλης, Αυγέρης και άλλοι, παρεξενεύονταν και για τον τρόπο ζωής του Καζαντζάκη μέρα - νύχτα στο γραφείο διαβάζοντας και γράφοντας. Ο ίδιος ο Καζαντζάκης είχε διηγηθεί στη Γαλάτεια ότι στο Παρίσι στα 1907, η Γαλλίδα σπιτονοικοκυρά του τον ανάγκαζε με φωνές να σηκωθεί από την καρέκλα και να βγει έξω για έναν περίπατο.

Παρά τις αντιρρήσεις της, η Πετρούλα - Γαλάτεια, δεν έπαψε ποτέ να ενδιαφέρεται για τον Πέτρο Ψηλορείτη. Η όμορφη, πανέξυπνη και ολοζώντανη αυτή γυναίκα δεν είχε κρατήσει αντίτυπα των βιβλίων της, ούτε τις κριτικές και τις επιστολές που της έγραφαν! Στο συρτάρι της υπήρχαν μόνο γράμματα του Καζαντζάκη (που δημοσιεύθηκαν αργότερα) και περιέργως το αυτόγραφο Ριμάριό του, ευρετήριο ομοιοκαταληξιών. Επειτα από μιαν επίσκεψή της στην Αίγινα στα 1940, η Γαλάτεια εδημοσίευσε ένα αξιόλογο διήγημα, νοσταλγικό της ζωής της με τον Καζαντζάκη, σχεδόν ερωτικό, χωρίς βέβαια να τον αναφέρει ονομαστικά. Το βιβλίο της Ανθρωποι και υπεράνθρωποι δεν είναι όμως αντικειμενικό, και το ίδιο ισχύει για την Ελλη Αλεξίου στο Για να γίνει μεγάλος. Με περισσότερη κατανόηση είδε τον Ασυμβίβαστο, στο ομώνυμο έργο της, η δεύτερη σύζυγός του, Ελένη Σαμίου, που αναπαύεται τώρα κοντά του στον Προχαμώνα Martinengo στο Μεγάλο Κάστρο.

Τα αισθήματα των Αλεξίου για τον Καζαντζάκη ήταν από τη μια πλευρά θαυμασμός για την προσωπικότητά του, και από την άλλη, κριτική, συνήθως άδικη, για το έργο και τη φιλοσοφία του. Σχολίαζαν την ουτοπία του για την ίδρυση “θρησκείας”. Ωστόσο, παλαιότερα, στις αρχές της δεκαετίας του ‘20, ο πατέρας μου Λευτέρης Αλεξίου, ήταν ένας από τους λίγους “πιστούς” της νέας “θρησκείας”. Μας πληφορούν σχετικώς γράμματα του Καζαντζάκη από το Βερολίνο στον επίσης “πιστό” Παπαστεφάνου (ορθόδοξο ιερέα που ζούσε στην Αμερική). Ο Καζαντζάκης του ανήγγειλε ότι “ιδρύει τις πρώτες εκκλησίες”, προβλέπει “αγώνες”, μαρτύρια” και “μιαν οικουμενική σύνοδο!”.

Ενας τέταρτος πιστός που θα μετείχε στη Σύνοδο, ο Μιχάλης Αναστασίου, πρωτεξάδελφος του Αλεξίου, ζητούσε από τον Καζαντζάκη “επιστολές”, που θα διαβάζονταν στον κύκλο των οπαδών στο Ηράκλειο (όπως οι Επιστολές του Παύλου στις πρώτες χριστιανικές εκκλησίες). Πολύ νεανικά όλα αυτά, αν και ο Καζαντζάκης, γεννημένος κατά το Μητρώο Ηρακλείου στα 1881, ήταν πια σαράντα. Ο Αλεξίου εδημοσίευσε και ένα θεατρικό έργο, Ηρακλής και Ομφάλη (1926), εμπνευσμένο από το καζαντζακικό κήρυγμα εγκατάλειψης της μικρής ζωής. Λίγο αργότερα πέρασε σε επικριτικές θέσεις απέναντι στον Καζαντζάκη. Οι Αλεξίου αρνήθηκαν έναν άνθρωπο που είχαν αγαπήσει στα νιάτα τους και στον οποίον όφειλαν πολλά.

Σημαντική στη ζωή και στη σκέψη του Καζαντζάκη ήταν η τάση απελευθέρωσης από τα βιβλία, από τα κιτάπια όπως τα έλεγαν περιφρονητικά στην παλιά Κρήτη. Ηθελε να μην είναι “χαρτοπόντικας” και “μουτζουρωτής χαρτιών”, όπως ο ίδιος γράφει στο Βιος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά. Η στροφή του προς μια “ζωή δράσης” εκδηλώνεται στο μυθιστόρημα αυτό. Ο πραγματικός Γιώργης Ζορμπάς ήταν Ελληνας της τότε Γιουγκοσλαβίας. Δισέγγονός του είναι ο σήμερα αγαπητός στους νέους, πρόωρα χαμένος τραγουδιστής Παύλος Σιδηρόπουλος. Η κόρη του Ζορμπά Αναστασία, είχε παντρευτεί τον αδελφό του πατέρα μου, τον Ραδάμανθυ. Ζούσε στο Ηράκλειο και ο αδελφός της Μανώλης Ζορμπάς. Είχαν άλλη μιαν αδελφή, τη Φιλία. Ακόμη στη δεκαετία του 1950 περίμεναν κάποιαν αποζημίωση για περιουσιακά στοιχεία του πατέρα τους στην Γιουγκοσλαβία. (Ο Λευτέρης Αλεξίου είχε γνωρίσει τον Ζορμπά και έλεγε ότι ήταν ένας εξαίρετος άνθρωπος). Συνεργάστηκε με τον Καζαντζάκη σε μιαν άτυχη επιχείρηση ανθρακωρυχείου στην Πραστοβά Μάνης, στην ουτοπική προσπάθεια του συγγραφέα να “αλλάξει ζωή”.,

Ενα γνώρισμα του Καζαντζάκη ήταν η έλλειψη ευθιξίας. Σπάνιο αυτό στη μικρόψυχη εποχή μας, όπου η υπόδειξη παραδρομής ή η διατύπωση μιας διαφορετικής γνώμης αποτελεί “αιτία πολέμου”.

Στα 1939 κυκλοφόρησε η “Οδύσσεια”, στην πρώτη ογκώδη έκδοσή της.

Ο Μάρκος Αυγέρης στην κριτική του στη Νέα Εστία, ήταν εντελώς αρνητικός: Το γραμματολογικό είδος, το έπος, ξεπερασμένο, η γλώσσα αντιποιητική και λανθασμένη, ο δεκαεπτασύλλαβος κακός στίχος. Τον επόμενο χρόνο ο Αυγέρης, η Γαλάτεια, ο Γιώργος Πολίτης (αδελφός του Φώτου και του Λίνου) και ο Κρητικός ηθογράφος Γιώργος Μαράντης, πήγαν να κάνουν Πάσχα στην Αίγινα. Ο Καζαντζάκης τους δέχθηκε στο σπίτι του πολύ φιλικά. Δεν μνησικακούσε. Στον Πρεβελάκη έγραψε για τον “λίβελο” (όπως τον χαρακτηρίζει) του Αυγέρη: “Διάβασα τις κριτικές Αυγέρη και Παράσχου, ήσυχα, απλοϊκά, σχεδόν χαρούμενα. Αφού η ανώτατη αμοιβή είναι να μην έχεις καμιάν αμοιβή”!

Κάποτε του είχα γράψει ότι ακούω πολλά και ανυπομονώ να τον ξαναδώ. Μου απάντησε με τη γνωστή παροιμία: “Οπου ακούς μεγάλο τρύγο, παίρνε μικρό καλάθι”. Απλότητα και καλοσύνη σπάνια στους λογίους”.

Ο κ. Στυλιανός Αλεξίου γεννήθηκε το 1921 στο Ηράκλειο. Είναι πρώην Εφορος Αρχαιοτήτων Κρήτης, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης, μέλος του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου, αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και του Σικελικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Palermo, επίτιμος διδάκτωρ των Πανεπιστημίων Padova, Αθηνών, Κύπρου.

Αρχαιολογικές εργασίες του: Η επέκταση και έκθεση του Μουσείου Ηρακλείου, η ίδρυση των Μουσείων Χανίων και Αγίου Νικολάου, το βιβλίο Μινωικός Πολιτισμός, οι ανασκαφές και δημοσιεύσεις Κατσαμπά, Λεβήνος, Απολλωνίας (Αγίας Πελαγίας).

Φιλολογικές εκθέσεις: Οι εκδόσεις Διγενή Ακρίτη, Ερωτόκριτου, Σολωμού, Η Ελληνική Λογοτεχνία από τον Όμηρο στον 20ο αιώνα, και, σε συνεργασία με τη Μάρθα Αποσκίτη, οι εκδόσεις της Ερωφίλης, των Ιντερμεδίων της, και του Κρητικού Πολέμου του Τζάνε.

Συγκεντρωτικές εκδόσεις μελετών του: Μινωικά και Ελληνικά, Δημώδη Βυζαντινά, Κρητικά Φιλολογικά, Ποικίλα Ελληνικά.

http://www.patris.gr/articles/194938#.UoKR2nB7Ipk

Νέα Τμήματα στο βιβλιοπωλείο " Δοκιμάκης"

...53 χρόνια έχουν περάσει, κοντεύουν τρεις γενιές ανθρώπων που αγαπούν, διαβάζουν, αναπτύσσουν, δημιουργούν συνεχώςσε έναν χώρο που έχει γνωρίσει και συναντήσει εκατοντάδες συγγραφείς, ανθρώπους του πνεύματος, μουσικά σχήματα, παραμυθάδες, κουκλοπαίχτες, καραγκιοζοπαίχτες,εκθέσεις έργων τέχνης και φωτογραφίας, εικονογράφους μα  και ανθρωπούς που απλά τους αρέσει να διαβάζουν και να ανακαλύπτουν νέους δρόμους, με οδηγό πάντα την ποιότητα και το καλό βιβλίο. 

Φέτος δημιουργήσαμε δύο νέα τμήματα στο χώρο του βιβλιοπωλείου " Δοκιμάκης" . Το τμήμα του ξενόγλωσσου λογοτεχνικού και μη βιβλίου και αυτό του ξενόγλωσσου Τύπου με την πληρέστερη γκάμα εφημερίδων και περιοδικών σε πάρα πολλές γλώσσες.
Το δεύτερο τμήμα είναι αυτό  των μεταχειρισμένων βιβλίων , μια ιδέα πολύ διαδεδομένη στο εξωτερικό και πρωτοπόρα από την εποχή εκείνη στις αρχές της δεκαετίας του '60 ,στο τότε γνωστό στέκι - βιβλιοπωλείο " Πηγή του βιβλίου" . Σήμερα λοιπόν, οι ιδέες του τότε, υλοποιούνται ξανά και το Τμήμα των βιβλίων της δεύτερης ευκαιρίας είναι  γεγονός.

Αν ένα βιβλίο μπορούσε να μιλήσει, σίγουρα θα μας έλεγε πως η πιο μεγάλη του επιθυμία θα ήταν να διαβαστεί απ όσους περισσότερους ανθρώπους γινόταν …
Γιατί κι αυτό έχει ψυχή, έχει μνήμη και ιστορία. Ιστορία που θέλει να τη μοιράζεται…

Τα « μεταχειρισμένα» βιβλία που μπορούν να αγοραστούν και να ξαναδιαβαστούν σε πολύ χαμηλή τιμή. Εκδόσεις που δεν υπάρχουν πια, βιβλία που αγαπήσαμε αλλά δεν ξέραμε που να τα βρούμε. Βιβλία για μεγάλα και μικρά παιδιά , βιβλία για όλους όσους συνεχίζουν να διαβάζουν , να αναζητούν, να μαθαίνουν, να θυμούνται και να  ονειρεύονται! 

Μην αφήνετε τα βιβλία σας σκονισμένα στα ράφια αν πια νομίζετε ότι δεν έχουν κάτι να σας πουν. Φέρτε τα στο βιβλιοπωλείο  και σίγουρα κάποιος θα βρεθεί να θέλει να διαβάσει την ιστορία τους !

Βιβλία Δεύτερης ευκαιρίας θα βρείτε σε πολύ μεγάλη ποικιλία από 1 ευρώ !

Περισσότερες πληροφορίες στο Βιβλιοπωλείο " Δοκιμάκης", Καντανολέων 4, Ηράκλειο
Τηλ : 2810285541, email : sales@bigbook.gr

Το λιμάνι του Χάνδακα, Νεώρια ( από το βιβλίο : Η Λέσχη των Ευγενών του Χάνδακα, Λιάνας Σταρίδα, εκδ. Δοκιμάκης)

Το μικρό λιμάνι του Χάνδακα διαδραμάτισε ένα ιδιαίτερο ρόλο στη ζωή της πόλης αλλά και

Φωτ . Behaeddin

ολόκληρου του νησιού. Στην είσοδο του δεσπόζει το επιβλητικό θαλάσσιο φρούριο (Rocca a mare) (το μετέπειτα ονομαζόμενο φρούριο του Κούλε) , ενώ στα νότια και στα ανατολικά κτίστηκαν τα νεώρια.

Το λιμάνι ήταν ναύσταθμος των πολεμικών Ενετικών πλοίων αλλά και εμπορικό λιμάνι .Οι εγκαταστάσεις του καταλάμβαναν έκταση 3500 περίπου τ.μ. και αποτελούνταν από τα Νεώρια, την αποθήκη άλατος, τη δυτική αποθήκη, την δεξαμενή Ζane και την Πύλη των Νεωρίων.

Τα νεώρια αποτελούνταν από μεγάλους επιμήκεις θαλασσοσκεπείς  χώρους που μπορούσαν να στεγάσουν γαλέρες προκειμένου να επισκευασθούν ή ακόμη και να κατασκευασθούν εξαρχής .Κάθε ένας από τους θόλους των νεωρίων προοριζόταν για μια γαλέρα. Κτίστηκαν τέσσερα συγκροτήματα νεωρίων σε διαφορετικές χρονολογικές φάσεις.

Φωτ : G. Gerola 1902 - 04

Το πρώτο συγκρότημα, το Arsenali Antichi βρισκόταν στη νότια πλευρά του λιμανιού. Είχε κατασκευαστεί σε μια υποδοχή μεταξύ Βυζαντινού τείχους και της ακτής στα μέσα του 13ου αιώνα. Σε κάτοψη, ήταν ένα ορθογώνιο παραλληλόγραμμο, στεγασμένο με σταυροθόλια.( Το συγκρότημα αυτό καταστράφηκε κατά το σεισμό του 1303 και κατασκευάστηκε εκ νέου ).

Το δεύτερο συγκρότημα των Νεωρίων, που ονομάστηκε Arsenali Vecchi , κατασκευάστηκε βορειοδυτικά του πρώτου και παρουσίαζε και αυτό σε κάτοψη ένα ορθογώνιο παραλληλόγραμμο. Αποτελείται από τέσσερις επιμήκεις θαλασσοσκέπαστους  χώρους που επικοινωνούσαν μεταξύ τους με τοξωτά ανοίγματα.

Το τρίτο συγκρότημα, τα Arsenali Nuovi και  Nuovissimi, κτίστηκε στα νοτιοανατολικά του

H πύλη των Νεωρίων

λιμανιού. Αρχικά κτίστηκε το συγκρότημα  των Nuovi μ που αποτελείτο από πέντε επιμήκεις θολοσκεπείς χώρους , και αργότερα πραγματοποιήθηκε επέκτασή του προς τα βόρεια ( Arsenali Nuovissimi ).

Μεταξύ των ανατολικών και των δυτικών νεωρίων είχε κατασκευαστεί άλλος ένας επιμήκης θολοσκεπής χώρος που χρησίμευε ως αποθήκη άλατος.

Δυτικά του συγκροτήματος των Arsenali Vecchi ,υπήρχε επίσης θαλασσοσκεπής αποθήκη καθώς και η Πύλη των Νεωρίων που σύνδεε τα νεώρια με την  πόλη.

Σε επαφή με το Arsenali  nuovi, κατασκευάστηκε η μεγαλύτερη δεξαμενή του Χάνδακα , με χωρητικότητα 20000 βαρελιών , για τις ανάγκες του λιμανιού.

Η δεξαμενή αποτελείτο από δύο επιμήκεις θαλασσοσκέπαστους  χώρους που επικοινωνούσαν με ταξύ τους με τοξωτά ανοίγματα.

Ο φωτισμός και αερισμός της δεξαμενής γινόταν μέσω μεγάλων φωταγωγών στη σρέψη των θόλων.Η επικοινωνία  της δεξαμενής με τον αμέσως παρακείμενο σε αυτήν θόλο των νεωρίων , γινόταν μέσω τριών μεγάλων θυρών .Συνιλοικά , μετά την ολοκλήρωση των εγκαταστάσεων του ναύσταθμου , οι θόλοι των νεωρίων ανέρχονταν σε 14.

Φωτ : Ελένη Μπετεινάκη

Σήμερα από τα συγκροτήματα αυτά σώζονται μόνο ορισμένα τμήματά τους , νοτιοανατολικά του παλιού εμετικού λιμένα και νοτιοδυτικά του ( δηλαδή τμήματα του τρίτου συγκροτήματος , Arsenali Nuovi και  Nuovissimi  και του δείτερου, Arsenali  Vecchi)).

Υγκεκριμένα , από τις αρχές τυ 1900 , καταστράφηκε η Πύλη και το βόρειο τμήμα των δυτικών νεωρίων. Το παλαιότερο συγκρότημα ( εκεί που βρισκεται σήμερα το Ττελωνείο και η Περιφέρεια Κρήτης  , κατέπεσε κατά το σεισμό του 1856.Μετά το 1936, κατεδαφίστηκαν οι 4 από τους πέντε θόλους των arsenali nuovi – nuovissimi προκειμένου να επακταθεί η χερσάια ζώνη και να διαμορφωθεί το λιμάνι .

Διατηρούνται , η δεξαμενή Zane , ο δυτικότερος θόλος των arsenali nuovi – nuovissimi, η αποθήκη άλατος , το εναπομείναν τμήμα του συγκροτήαμτος των δυτικών νεωίων και η δυτική αποθήκη.)

Απόσπασμα από το βιβλίο : Η λέσχη των Ευγενών του Χάνδακα, Λιάνα Σταρίδα, εκδ. Δοκιμάκης, 2008 

... Το εξαίρετο αυτό βιβλίο κάνει αναφορά στις διακεκριμένες προσωπικότητες των διάσημων αρχιτεκτόνων και στην εποχή τους και στους σύγχρονους καιρούς, τους Andrea Palladio, Sebastiano Serlio, Leone Alberti Battista, Michele Sanmicheli, Vignola, ενδεικτικά ονόματα μόνο από τους πολλούς διάσημους καλλιτέχνες αρχιτέκτονες που τα έργα τους διατηρούνται ακόμα και στην Κρήτη φωτογραφικά δείγματα των οποίων παρουσιάζονται και στο βιβλίο αυτό όπως η Μονή Αρκαδίου, η Μονή Αγίας Τριάδας Τζαγκαρόλων, η Loggia του Ρέθυμνου, οι προσόψεις των Πυλών των οχυρωματικών περιβόλων και φυσικά η Loggia του Ηρακλείου, το σημερινό Δημοτικό Μέγαρο....
 http://www.bigbook.gr/index.php?lang_id=1&mode=singleBook&book_id=68315
 

Γαλάτεια και Νίκος Καζαντζάκης...από τον Στυλιανό Αλεξίου !

Κείμενα Φιλίας και Μνήμης, Στυλιανός Αλεξίου , εκδ. Δοκιμάκης, 2010

“Στα φοιτητικά μου χρόνια στην Αθήνα, λίγο μετά τον πόλεμο, πριν εγκαταστασθεί ο Καζαντζάκης στο εξωτερικό, πήγαινα, μαζί με τη Γαλάτεια, μιαν ορισμένη μέρα της εβδομάδας, στο σπίτι της κρητικής οικογένειας Ανεμογιάννη, κοντά στο Μουσείο, όπου έμενε ο Καζαντζάκης όταν βρισκόταν στην Αθήνα. Εκεί, ένας κύκλος θαυμαστών και θαυμαστριών του, παρόντος και του ίδιου, διάβαζαν μεγαλοφώνως Οδύσσεια. Σε ορισμένα σημεία διέκοπταν και άρχιζαν διάλογο για το τι άραγε εννοούσε ο συγγραφέας. Ο Καζαντζάκης άκουγε σιωπηλός καπνίζοντας την πίπα του.

-Μα γιατί δεν ρωτούν τον ίδιο; απορούσε γελώντας η Γαλάτεια.

Αργότερα μετέφερε, παραλλαγμένη, τη σκηνή αυτή στο σχετικό με τον Καζαντζάκη μυθιστόρημά του.

Στη λογοκρατούμενη Γαλάτεια φαινόταν υπερβολικό το ότι οι άνθρωποι, ιδίως οι καλαμαράδες, μπορούν να γίνουν “σωτήρες Θεού”, Salvatores Dei! Η ίδια και ο κύκλος της, Βάρναλης, Αυγέρης και άλλοι, παρεξενεύονταν και για τον τρόπο ζωής του Καζαντζάκη μέρα - νύχτα στο γραφείο διαβάζοντας και γράφοντας. Ο ίδιος ο Καζαντζάκης είχε διηγηθεί στη Γαλάτεια ότι στο Παρίσι στα 1907, η Γαλλίδα σπιτονοικοκυρά του τον ανάγκαζε με φωνές να σηκωθεί από την καρέκλα και να βγει έξω για έναν περίπατο.

Παρά τις αντιρρήσεις της, η Πετρούλα - Γαλάτεια, δεν έπαψε ποτέ να ενδιαφέρεται για τον Πέτρο Ψηλορείτη. Η όμορφη, πανέξυπνη και ολοζώντανη αυτή γυναίκα δεν είχε κρατήσει αντίτυπα των βιβλίων της, ούτε τις κριτικές και τις επιστολές που της έγραφαν! Στο συρτάρι της υπήρχαν μόνο γράμματα του Καζαντζάκη (που δημοσιεύθηκαν αργότερα) και περιέργως το αυτόγραφο Ριμάριό του, ευρετήριο ομοιοκαταληξιών. Επειτα από μιαν επίσκεψή της στην Αίγινα στα 1940, η Γαλάτεια εδημοσίευσε ένα αξιόλογο διήγημα, νοσταλγικό της ζωής της με τον Καζαντζάκη, σχεδόν ερωτικό, χωρίς βέβαια να τον αναφέρει ονομαστικά. Το βιβλίο της Ανθρωποι και υπεράνθρωποι δεν είναι όμως αντικειμενικό, και το ίδιο ισχύει για την Ελλη Αλεξίου στο Για να γίνει μεγάλος. Με περισσότερη κατανόηση είδε τον Ασυμβίβαστο, στο ομώνυμο έργο της, η δεύτερη σύζυγός του, Ελένη Σαμίου, που αναπαύεται τώρα κοντά του στον Προχαμώνα Martinengo στο Μεγάλο Κάστρο.

Τα αισθήματα των Αλεξίου για τον Καζαντζάκη ήταν από τη μια πλευρά θαυμασμός για την προσωπικότητά του, και από την άλλη, κριτική, συνήθως άδικη, για το έργο και τη φιλοσοφία του. Σχολίαζαν την ουτοπία του για την ίδρυση “θρησκείας”. Ωστόσο, παλαιότερα, στις αρχές της δεκαετίας του ‘20, ο πατέρας μου Λευτέρης Αλεξίου, ήταν ένας από τους λίγους “πιστούς” της νέας “θρησκείας”. Μας πληφορούν σχετικώς γράμματα του Καζαντζάκη από το Βερολίνο στον επίσης “πιστό” Παπαστεφάνου (ορθόδοξο ιερέα που ζούσε στην Αμερική). Ο Καζαντζάκης του ανήγγειλε ότι “ιδρύει τις πρώτες εκκλησίες”, προβλέπει “αγώνες”, μαρτύρια” και “μιαν οικουμενική σύνοδο!”.

Ενας τέταρτος πιστός που θα μετείχε στη Σύνοδο, ο Μιχάλης Αναστασίου, πρωτεξάδελφος του Αλεξίου, ζητούσε από τον Καζαντζάκη “επιστολές”, που θα διαβάζονταν στον κύκλο των οπαδών στο Ηράκλειο (όπως οι Επιστολές του Παύλου στις πρώτες χριστιανικές εκκλησίες). Πολύ νεανικά όλα αυτά, αν και ο Καζαντζάκης, γεννημένος κατά το Μητρώο Ηρακλείου στα 1881, ήταν πια σαράντα. Ο Αλεξίου εδημοσίευσε και ένα θεατρικό έργο, Ηρακλής και Ομφάλη (1926), εμπνευσμένο από το καζαντζακικό κήρυγμα εγκατάλειψης της μικρής ζωής. Λίγο αργότερα πέρασε σε επικριτικές θέσεις απέναντι στον Καζαντζάκη. Οι Αλεξίου αρνήθηκαν έναν άνθρωπο που είχαν αγαπήσει στα νιάτα τους και στον οποίον όφειλαν πολλά.
Σημαντική στη ζωή και στη σκέψη του Καζαντζάκη ήταν η τάση απελευθέρωσης από τα βιβλία, από τα κιτάπια όπως τα έλεγαν περιφρονητικά στην παλιά Κρήτη. Ηθελε να μην είναι “χαρτοπόντικας” και “μουτζουρωτής χαρτιών”, όπως ο ίδιος γράφει στο Βιος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά. Η στροφή του προς μια “ζωή δράσης” εκδηλώνεται στο μυθιστόρημα αυτό. Ο πραγματικός Γιώργης Ζορμπάς ήταν Ελληνας της τότε Γιουγκοσλαβίας. Δισέγγονός του είναι ο σήμερα αγαπητός στους νέους, πρόωρα χαμένος τραγουδιστής Παύλος Σιδηρόπουλος. Η κόρη του Ζορμπά Αναστασία, είχε παντρευτεί τον αδελφό του πατέρα μου, τον Ραδάμανθυ. Ζούσε στο Ηράκλειο και ο αδελφός της Μανώλης Ζορμπάς. Είχαν άλλη μιαν αδελφή, τη Φιλία. Ακόμη στη δεκαετία του 1950 περίμεναν κάποιαν αποζημίωση για περιουσιακά στοιχεία του πατέρα τους στην Γιουγκοσλαβία. (Ο Λευτέρης Αλεξίου είχε γνωρίσει τον Ζορμπά και έλεγε ότι ήταν ένας εξαίρετος άνθρωπος). Συνεργάστηκε με τον Καζαντζάκη σε μιαν άτυχη επιχείρηση ανθρακωρυχείου στην Πραστοβά Μάνης, στην ουτοπική προσπάθεια του συγγραφέα να “αλλάξει ζωή”.,

Ενα γνώρισμα του Καζαντζάκη ήταν η έλλειψη ευθιξίας. Σπάνιο αυτό στη μικρόψυχη εποχή μας, όπου

Στα 1939 κυκλοφόρησε η “Οδύσσεια”, στην πρώτη ογκώδη έκδοσή της.

Ο Μάρκος Αυγέρης στην κριτική του στη Νέα Εστία, ήταν εντελώς αρνητικός: Το γραμματολογικό

είδος, το έπος, ξεπερασμένο, η γλώσσα αντιποιητική και λανθασμένη, ο δεκαεπτασύλλαβος κακός στίχος. Τον επόμενο χρόνο ο Αυγέρης, η Γαλάτεια, ο Γιώργος Πολίτης (αδελφός του Φώτου και του Λίνου) και ο Κρητικός ηθογράφος Γιώργος Μαράντης, πήγαν να κάνουν Πάσχα στην Αίγινα. Ο Καζαντζάκης τους δέχθηκε στο σπίτι του πολύ φιλικά. Δεν μνησικακούσε. Στον Πρεβελάκη έγραψε για τον “λίβελο” (όπως τον χαρακτηρίζει) του Αυγέρη: “Διάβασα τις κριτικές Αυγέρη και Παράσχου, ήσυχα, απλοϊκά, σχεδόν χαρούμενα. Αφού η ανώτατη αμοιβή είναι να μην έχεις καμιάν αμοιβή”! 

Κάποτε του είχα γράψει ότι ακούω πολλά και ανυπομονώ να τον ξαναδώ. Μου απάντησε με τη
γνωστή παροιμία: “Οπου ακούς μεγάλο τρύγο, παίρνε μικρό καλάθι”. Απλότητα και καλοσύνη σπάνια στους λογίους”.

Στυλ. Αλεξίου, Φωτ: Μάνος Κακουλάκης

( Βιογραφικό από το βιβλίο του : Κείμενα Φιλίας και Μνήμης, εκδ. Δοκιμάκης, 2010)
Ο Στυλιανός Αλεξίου γεννήθηκε το 1921 στο Ηράκλειο Κρήτης.Είναι πρώην Έφορος Αρχαιοτήτων Κρήτης, Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης, Μέλος του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου,Αντεπιστέλλον Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και του Σικελικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Palermo, Επίτιμος Διδάκτωρ των Πανεπιστημίων Padova,Αθηνών, Κύπρου.
Αρχαιολογικές εργασίες του: η επέκταση και έκθεση του Μουσείου Ηρακλείου, η ίδρυση των Μουσείων Χανίων και Αγίου Νικολάου,το βιβλίο Μινωϊκός Πολιτισμός, οι ανασκαφές και δημοσιεύσεις Κατσαμπά, Λεβήνος,Απολλωνίας ( Αγίας Πελαγίας).
Φιλολογικές εργασίες : Οι εκδόσεις Διγενή Ακρίτη, Ερωτόκριτου,Σολωμού,Η Ελληνική Λογοτεχνία από τον Όμηρο στον 20ο αιώνα,και, σε συνεργασία με τη Μάρθα Αποσκίτη, οι εκδόσεις της Ερωφίλης, των Ιντερμεδίων της,και του Κρητικού Πολέμου του Τζάνε.
Συγκεντρωτικές εκδόσεις μελετών του: Μινωικά και Ελληνικά, Δημώδη Βυζαντινά.Κρητικά Φιλολογικά, Ποικίλα Ελληνικά