Με μια βαριά βαλίτσα φεύγει ο Αύγουστος απόψε...

 

Της Ελένης Μπετεινάκη

«Με μια βαριά βαλίτσα, γεμάτη καλούδια  και μια ακόμα πιο βαριά διάθεση  φεύγει ο Αύγουστος απόψε…

Με κοιτάει πότε πότε στα μάτια κι είναι σαν να μου λέει πως καλά τα κατάφερε φέτος…

Δεν είχε, στο τόπο μου τόπο μου τουλάχιστον, δυνατές ζέστες κι άφησε το βοριάδακι να μας δροσίζει όλες τις νύχτες. Κι εκείνο το ολόγιομο μπλε του φεγγάρι χιλιοτραγουδίστηκε πάλι …

-Να σου δείξω την πραμάτεια μου, μου είπε σκουντώντας με! Πού τρέχει κυρά ο λογισμός σου;

-Καλέ μου Αύγουστε μακάρι να καθόσουνα λιγάκι ακόμα. Λέγαν οι παλιοί στις σοφές παροιμίες τους επειδή σε αγαπούσαν τόσο πολύ πώς θέλανε να ερχόσουν δυο φορές το χρόνο!

Κοκκίνησε από χαρά και ντροπή κι ύστερα πήρε να μου δείχνει όλα όσα είχε φορτώσει σε εκείνη τη

βαλίτσα…

Φρούτα γεμάτη ήτανε, που τα βρήκε στο σεργιάνι του στα περβόλια. Ξεχωριστή θέση είχε κρατήσει για τα σύκα και τα σταφύλια. Σε μια γωνίτσα της είχε φυλάξει κοχύλια, πεταλίδες και πέτρες μικρές στρογγυλές σε χίλια χρώματα. Ένα ματσάκι βασιλικό από την Εικόνα της Παναγιάς του Δεκαπενταύγουστου, κι ένα μικρό κομμάτι φανουρόπιτα μήπως και χρειαστεί κάτι γλυκό στο μεγάλο του ταξίδι απόψε!

Ένα  μαντηλάκι μου΄δειξε  κεντημένο  με ασημοκλωστές από του φεγγαριού το χρώμα. Το μαγιό του ήταν ακόμη νωπό και το ‘χε τυλίξει σε μια μεγάλη πετσέτα γεμάτη καραβάκια… Χαχάνισε σαν έπιασε μια γιρλάντα από χρωματιστά λαμπάκια. Την κράτησε ενθύμιο από εκείνο το μικρό ταβερνάκι στην ακροθαλασσιά  και στην άκρη της κρεμόταν μια νότα από εκείνο το πανηγύρι που ξεσήκωσε όλα τα νέα παιδιά προχθές το βράδυ και χορεύανε μέχρι το ξημέρωμα…

Kι όπως κρύβονταν ο ήλιος πίσω από την κορυφή του Στρούμπουλα κατάλαβε πως έπρεπε να μην το καθυστερήσει άλλο. Ώρα του ήταν να φύγει. Να πάρει μαζί του και τον πατέρα του το Καλοκαίρι μιας κι ο θείος του, το Φθινόπωρο βιαζότανε να έρθει να από-μαζέψουν τα σταφύλια, να στυφτεί ο μούστος, να αρχίσει το ζύμωμα του κρασιού…

Κοίταξε για μια ακόμα φορά μήπως κι έβρισκε ενα μικρό συννεφάκι να πιαστεί αλλά μάταια...

Έδωσε τότε μια δυνατή σπρωξιά στο εαυτό του κι έτρεξε να προλάβει ένα γλαρό στην ακροθαλασσιά...

Πρόλαβε όμως να φωνάξει τις τελευταίες του ορμηνιές...

- Να θυμάσαι πως την αποψινή νύχτα την φώναζαν τα παλιά χρόνια «κλειδοχρονιά» γιατί κλείνει με αυτήν το καλοκαίρι.  Σαν απόψε ανάβανε φωτιές να διωχτεί ο κακός καιρός και χρόνος και να έρθουν με δύναμη και ελπίδα οι καλύτερες μέρες του φθινοπώρου…

Τα μεσάνυχτα, το νου σας, ανοίγουν οι ουρανοί και κατεβαίνουν οι άγγελοι κι κάνουν απογραφή στις ψυχές! Για να ξορκίσουν το κακό οι νοικοκυραίοι, τα παλιότερα χρόνια έσπαζαν ρόδια στην είσοδο του σπιτιού τους μόλις η μέρα έφεγγε…

Σάστισα λίγο και τον κοίταξα κάπως παράξενα κι ύστερα τού έγνεψα  να πάει στο καλό!

«Ίσαμε του χρόνου!» μονολόγησε, και τον έχασα…

Κι έρχεται  σε λίγες ώρες εκείνος ο νιος και πρωτότοκος μήνας του Φθινοπώρου…

Αν ήταν κορίτσι ο Σεπτέμβρης σίγουρα θα τον λέγανε «Επιστροφή!»

Άλλοι θα τον φώναζαν «Ανάμνηση» κι άλλοι «Αρχή!»

Για μένα είναι ο «Άγιος ο Σχολικός»

Άρχισα ήδη να μυρίζω το χαρτί…

Κι έχω μια χαρμολύπη μέσα μου…

Χίλια καλώς να μας έρθει… 🍇💼✏📝🗒

Του Αγίου Φανουρίου σήμερα…

Να φανούν τ΄ αφανέρωτα!

Της Ελένης Μπετεινάκη

Στο γραφικό εκκλησάκι του αγίου Φανουρίου στο Βενεράτο που΄ναι κτισμένο μπροστά από ένα πελώριο βράχο βρέθηκα και πάλι τούτη τη χρονιά, μέρες πριν την γιορτή.
Στο φαράγγι προσπάθησα να ...μπω περπατώντας ανάμεσα σε νερά (όχι πολλά), δέντρα και ομορφιά από εκείνες που σε κάνουν να λες πως υπάρχουν αληθινά παραμύθια γύρω σου. Τόπος που περιμένεις να δεις νεράιδες ή ξωτικά και μια απόλυτη σιωπή παντού με μυρωδιά από φρεσκοβαμμένο ασβέστη ολόγυρα σε μίαν αυλή γεμάτη πλατάνια, σκιά και θαυμασμό. Μαζί μου συνοδοιπόρος πάντα ο Κωστής και ...οι κούκλες μου που ταίριαζαν απόλυτα με το περιβάλλον.

Κι ύστερα μια βόλτα στο Βενεράτο, απαραίτητη.

Αφορμή για όλα αυτά, η γιορτή του αγίου στις 27 του Αυγούστου…

Γεμάτη κι η Κρήτη με εξωκλήσια, όπου κι αν βρεθείς σε πεδιάδες βουνά, χαράδρες. Κι όλα έχουν μια ιστορία πίσω τους που χάνεται πολλές φορές στα βάθη των αιώνων. Και τούτο το εκκλησάκι έχει επιγραφή  πως φτιάχτηκε από του Ενετούς γύρω στα 1600, λεηλατήθηκε , καταστράφηκε επι Τουρκοκρατίας και ανακαινίσθηκε στα 1931 έχοντας ς πια προφανώς διαφορετική μορφή από το αρχικό κτίσμα.  Την ώρα που πήγαμε υπήρχε ακόμα ερημιά. Μια μεγάλη νταμιτζάνα μόνο με κανελλάδα σε μια σκιερή γωνιά θύμιζε πως κάτι θα γινόταν στην Χάρη του Αγίου πιο μετά. Εμεί ανάψαμε κερί και χαθήκαμε μέσα στα πλατάνια προσπαθώντας να ακολουθήσουμε την ροή του μικρού ποταμού  Απόλλωνα να βρεθούμε στη Γρα Σπηλιάρα με τα αγριοπερίστερα και την απίστευτη ομορφιά της…

Κι έδωσα υπόσχεση και τάμα στον Άγιο Φανούρη του Βενεράτου πως θα φτιάξω και πάλι φανουρόπιτα το βράδυ, για όλα εκείνα τα χαμένα της ζωής και της ύλης και πως του Χρόνου που θα επιτρέπονται οι πολλές χαρές και τα πανηγύρια θα ερχόμουν ξανά ….

Την  έφτιαξα λοιπόν την πίτα μου με την ίδια συνταγή που έδωσε κάποτε η αγαπημένη μου φίλη η Ιωάννα Σταμούλου *και δεν σας κρύβω πως πέτυχε. (Μόνο που αντί να βάλω κονιάκ, σαν γνήσια κρητικιά, έβαλα ρακή…)  

Ύστερα έψαξα πολύ να βρω τι κρύβεται πίσω από τούτη τη γιορτή  και πως καθιερώθηκε κι έμαθα ένα σωρό θρύλους και παραδόσεις που ακόμα και στις μέρες μας καλά κρατούν!

Είναι λοιπόν ο άγιος που φανερώνει όλα τα χαμένα, ζώα, πράγματα αλλά και την Τύχη. Σε όλες τις εικόνες παριστάνεται να κρατά ένα κερί αναμμένο κι στην πίστη του λαού θεωρείται πως ήταν μάντης. Λένε πως ήταν κατεξοχήν άγιος των  Δωδεκανήσων όπου τυχαία βρέθηκε μια εικόνα του στα 1350 στη Ρόδο , στα ερείπια μιας εκκλησιάς. Εικονιζόταν με στρατιωτικά ρούχα  και κρατούσε στο χέρι του ένα σταυρό και μια λαμπάδα. Πάνω στην εικόνα διακρινόταν ξεκάθαρη η γραφή με το όνομα του, Άγιος Φανούριος. Τούρκοι την βρήκαν την εικόνα και την παρέδωσαν στον Μητροπολίτη του νησιού τον Νείλο κι εκείνος από τα χαλάσματα ξανάφτιαξε την παλιά εκκλησιά κι αφού ο άγιος αυτός ήταν άγνωστος σε όλους μέχρι τότε, καθιέρωσε για μέρα της γιορτής του την ημέρα που βρέθηκε η εικόνα. Η λατρεία του γρήγορα διαδόθηκε παντού ιδιαίτερα στο Αιγαίο και την Κρήτη. 

Το «θαύμα του αγίου Φανουρίου» την εποχή της Ενετοκρατίας  δεν μας είναι ίσως και τόσο γνωστό. Όταν  τότε τρεις διάκονοι που ήθελαν να χειροτονηθούν ιερείς από Ορθόδοξο Αρχιερέα και αφού οι Λατίνοι δεν τους επέτρεπαν να συμβεί αυτό στην Κρήτη μετέβηκαν στο Τσιρίγο των Κυθήρων και στην επιστροφή τους στο νησί έπεσαν θύματα Αγαρηνών πειρατών που τους μετέφεραν στη Ρόδο και τους πούλησαν σκλάβους. Είχαν ακούσει για την εικόνα του Αγίου Φανουρίου και παρακαλώντας ο καθένας χωριστά τους αφέντες τους κατάφεραν να πάνε να την προσκυνήσουν. Παρακάλεσαν εκείνοι στον Άγιο να τους ελευθερώσει από την σκλαβιά τους. Ο Άγιος Φανούριος άκουσε τις προσευχές τους και την νύχτα παρουσιάστηκε στους αφεντάδες των ιερέων λέγοντας  τους να τους  ελευθερώσουν αλλιώς  θα τιμωρούνταν σκληρά. Εκείνοι αντίθετα συνέχισαν να τους βασανίζουν αλύπητα για δυο συνεχόμενα βράδια ώσπου λένε πως την τρίτη μέρα τυφλώθηκαν οι Αγαρηνοί Αφεντάδες  κι έμειναν παράλυτοι. Ο Άγιος παρουσιάστηκε για τρίτη φορά στους δυνάστες των ιερέων και τους είπε πως αν δεν τους ελευθερώσουν τότε η υγεία τους θα χειροτερέψει ακόμα πιο πολύ . Εκείνοι φοβούμενοι  πια για χειρότερα  έδωσαν  γραπτή υπόσχεση για την απελευθέρωση των τριών ιερέων  μέσα στον ίδιο το ναό του Αγίου Φανουρίου. Αμέσως έγιναν  καλά και πλήρωσαν όλα τα έξοδα να επιστρέψουν οι τρεις ιερείς στην Κρήτη. Εκείνοι για να ευχαριστήσουν τον Άγιο αντέγραψαν ακριβώς την εικόνα του και την μετέφεραν στο νησί φτιάχνοντας εκκλησία και διαδίδοντας την λατρεία του,ίσαμε τις μέρες μας.  Kι έγινε ο Άγιος τούτος από τους πιο σημαντικούς στο νησί μας. Η παράδοση ήθελε επίσης για λόγους που σχεδόν αγνοούνται να θεωρήσουν την μητέρα του αμαρτωλή κι εκείνον νόθο παιδί. Άλλοι λένε πάλι πως ήταν πολύ σκληρή με τους φτωχούς και δεν έδινε ποτέ και τίποτα σε κανέναν. Η ψυχή της δεν πήγε ούτε στην κόλαση κι όσο κι αν προσπάθησε κι ο ίδιος της ο γιος να τη σώσει δεν τα κατάφερε. Έτσι λοιπόν βγήκε η συνήθεια να φτιάχνουν την ημέρα που γιορτάζει ο Άγιος γλυκόπιτες και να τις μοιράζουν σε όλους , τους περαστικούς, γνωστούς κι άγνωστους με τη σύσταση  να ευχηθούν να συγχωρεθεί η μητέρα του Αγίου.

Ο μελετητής της ελληνικής λαογραφίας Γιώργος Αικατερινίδης κατέγραψε μια ενδιαφέρουσα παράδοση για τη μητέρα του Αγίου στις Βρύσες Μεραμπέλλου όπως αναφέρεται στο βιβλίο  των Νίκου  και  Μαρίας Ψιλάκη, "Το ψωμί των Ελλήνων και τα γλυκίσματα της λαϊκής μας παράδοσης":

"Η μάνα του Αγίου δεν ήκαμε καλό ποτέ τζη. Μόνο ένα κρομμυδύφυλλο ήδωσε μια βολά σ'ένα διακονιάρη. Σαν απόθανε ήβραζε σ'ένα καζάνι με πίσσα και ο Άγιος αρώτησε: α-Γιάντα η μάνα μου είναι εκειά μέσα;

Ο Μιχαήλ Αρχάγγελος τ'απηλοήθηκε: -Γιατί δεν ήκαμε ποτέ καλό. Να ρίξομε το κρομμυδόφυλλο που ήδωσε κι ανέ τηνέ σηκώσει να βγει επάνω, να σωθεί...

Ερίξανε το κρομμυδόφυλλο και η μάνα ντου βγήκε στα χείλια του καζανιού μαζί με τρεις άλλες γυναίκες που πιαστήκανε κι αυτές από το κρομμύδι. Μα η μάνα ντου τώσε δίνει μια σπρωξιά και πέφτουνε πάλι μέσα. Τοτεσάς λέει ο Αρχάγγελος: Θωρείς πως κι επαέ είναι ακόμη κακή.

Τοτεσάς ο Άγιος Φανούριος ζήτησε μια χάρη: Να μην πηγαίνουνε πράμα γι'αυτόν, μόνο για τη μάνα ντου για να λένε να τση συγχωρέσει ο Θεός..."

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης  πάλι  στο διήγημά του "Γουτού Γουπατού"  αναφέρει σχετικά : "Όσοι επικαλούνται τον Άγιο Φανούριον οφείλουν να λέγουν: Θεός σχωρέσ' τη μητέρα του Αγίου Φανουρίου. Θεός σχωρέσ' την."

Η σχέση του αγίου με την Κρήτη είπαμε πως χρονολογείται από τα χρόνια των Ενετών. Τρία μεγάλα μοναστήρια στο νησί θέλουν να τον τιμούν με το όνομα του αφιερώνοντας  του ένα κλίτος και γιορτάζοντας  ακόμα και σήμερα μεγαλόπρεπα την λατρεία ,και  την μνήμη του. Είναι η  Μονή Οδηγήτριας της Μεσαράς , η Μονή Βαρσαμόνερου στα Βορίζια και η Παναγιά  Κερά Ελεούσα στην Κιθαρίδα.

Η παράδοση λοιπόν εκτός όλων των παραπάνω τον θέλει Άγιο και βοηθό στις δυσκολίες της ζωής ειδικότερα στην φανέρωση χαμένων πραγμάτων και στο νησί μας για ανεύρεση χαμένων  ζώων. Είναι ο Προστάτης των ζωοκλοπών που δεν απολείπουν ακόμα και στις μέρες μας από την Κρήτη. Η τιμωρία του ζωοκλέφτη είναι ηθικής τάξεως. Μπροστά στο εικόνισμα του αγίου δεν μπορεί κάποιος να πει ψέματα ποτέ και για αυτό το ξεκαθάρισμα τέτοιων παράξενων λογαριασμών γινόταν πάντα μπροστά στην εικόνα του. Ο όρκος αυτός αποτελεί διαδικασία πλήρους επιβεβαίωσης ή οριστικής απαλλαγής από κάθε υποψία. Λένε πως κάποιοι  βοσκοί που ψευδομαρτύρησαν δεν κατάφεραν ποτέ να φτάσουν στα σπίτια τους.

Το τάμα των βοσκών δεν είναι  φανουρόπιτα. Προσφέρουν ένα τουλάχιστον ζώο για να βρεθεί ότι αυτοί θεωρούν πως έχασαν.

Κι οι Αγρότες πάλι του τάζουν λάδι για να φανερώσει τα χαμένα τους.

Στον Κρουσώνα Ηρακλείου έφτιαχναν « το τριβίδι του Αγίου Φανουρίου» με σταφίδες, πετιμέζι και λάδι καθώς και στο Αμάρι ζύμωναν το «Φανουροτρίβιδο» σαν στενόμακρο ψωμί που το πρόσφεραν δώρο στη γειτονιά.

Στην Κύπρο, στην Κρήτη και σε άλλες περιοχές, ο Άγιος μπορεί να φανερώσει στην κάθε ανύπαντρη κοπέλα το μέλλοντα σύζυγό της.

Στη Σκιάθο  πίτα στον Άγιο τάζουν οι μάνες  για να τους φανερώσει το γαμπρό που θα κάμουν στην κόρη τους.

Στη Φλώρινα, η φανουρόπιτα (που την πάνε οι ελεύθερες κοπέλες στην εκκλησιά) χρησιμοποιείται ως ονειρομαντικό μέσον με ένα κομμάτι που βάζουν κάτω απ'το προσκέφαλο (ο Άγιος θα φανερώσει το μέλλοντα σύζυγο).

Στα Ανώγεια πάλι τη ζυμώνουν με προζύμι και δεν ξεχνούν σαν την μοιράζουν να ευχηθούν στις γυναίκες της οικογένειας. Κι είναι ο Άγιος των Ξυλούρηδων που τον  γιορτάζουν κάθε χρόνο στην εκκλησιά του στον Ψηλορείτη

Συνήθως η Φανουρόπιτα παρασκευάζεται με επτά ή εννιά υλικά. Η επιλογή των αριθμών αυτών δεν είναι καθόλου τυχαία, μια και είναι γνωστός ο ρόλος των αριθμών στις μαντικές και μαγικές πρακτικές. Τα επτά ή εννιά υλικά φαίνεται να ενισχύουν ακόμα περισσότερο τη δύναμη της πίτας

Η δική μου φανουρόπιτα έχει εννέα υλικά  κι όπως  λέει και η Ιωάννα*, η πίτα του Αγίου Φανουρίου είτε την πάς στην εκκλησιά είτε όχι έχει το λόγο της να τη φτιάξεις: “Για να φανούν τα αφανέρωτα!”

Ό,τι κι αν λένε είναι ευκαιρία για γιορτή και γλύκισμα!

Χρόνια πολλά!

Η συνταγή της Ιωάννας Σταμούλου:*http://www.sweetly.gr/2015/08/fanouropita/#more-4133

Φωτ : Κωνσταντίνος Γριβάκης, Ελένη Μπετεινάκη

ΠΗΓΕΣ:

Νίκος Ψιλάκης, Λαϊκές τελετουργίες στην Κρήτη, εκδ. Καρμάνωρ

Νίκος & Μαρία Ψιλάκη ,Το ψωμί των Ελλήνων και τα γλυκίσματα, εκδ. Καρμάνωρ

Λουκάτος Δ.Σ., Τα καλοκαιρινά , εκδ. Φιλιππότης, Αθήνα 1982

Μέγας Γ.Α, Ελληνικαί εορταί και έθιμα λαϊκής λατρείας, Αθήνα 1957

Παραμονή σήμερα του Αγίου Τίτου...

Παραμονή μιας Ιστορικής Μέρας για το Μεγάλο Κάστρο...

Ενας δρόμος η 25η Αυγούστου ...

Μια εκκλησιά...

Εκατομμύρια λέξεις!

Διαδρομή τέταρτη, Κεφάλαια 1, 2

Ελένη Μπετεινάκη, Με το ποδήλατό μου στις γειτονιές του Μεγάλου Κάστρου, εκδόσεις Μύστις 2022

{...Παραμονή της γιορτής του Αγίου Τίτου, που ’ναι σαν πολιούχος κι αυτός του Ηρακλείου, με μια ιστορία της εκκλησιάς του που μπορεί να ’ναι και χιλίων χρόνων ή και παραπάνω. Κόσμος πολύς στη [43] Λεωφόρο της Πλάνης, τουρίστες και ντόπιοι ανάκατοι. Ανηφόριζα με το ποδήλατό μου, πολύ προσεκτικά. Πάλι σκεφτόμουνα, πάλι προσπαθούσα να θυμηθώ τα γραμμένα, τα γινομένα, τους θρύλους και τις ιστορίες, τα θαύματα του Αγίου Τίτου, τις μέρες που σημάδεψαν την ιστορία τη δική του και του τόπου.

Σταμάτησα μπροστά στην όμορφη πλατεία που ’χει το ίδιο όνομα με τον ναό κι είναι από τις ομορφότερες στην πόλη. Κλείδωσα το ποδήλατο σε μία άκρη κι έστρεψα τα μάτια μου προς τη θάλασσα για μιαν ακόμη φορά. Σαν να περάσανε τα χρόνια ξαφνικά, και σαν όραμα ήρθε μπροστά μια εικόνα άλλου καιρού… «Λες» είπα, «να είναι αυτό το πλοίο που τα πήρε όλα; Την αγία Κάρα, την εικόνα της Παναγιάς της Μεσοπαντίτισσας; Αυτό εκεί που ξεμακραίνει στον ορίζοντα;»

Μαύρα πανιά μού φάνηκε πως είχε, κι ας μην ήταν πειρατικό το πλοίο. Να τα σώσει, τα πολύτιμα κειμήλια. Γι’ αυτό ξεμάκραινε κι έπλεε γρήγορα. Σαν να ’ταν Αύγουστος του 1669… Κι ύστερα έστρεψα το βλέμμα στην [17] εκκλησιά, θαυμάζοντας το κτίσμα, την επιβλητικότητα, την απλή μεγαλοπρέπειά του!

Κάθισα κάτω από τον μοναδικό πλάτανο για λίγο… Κοίταξα ψηλά τον πανέμορφο τρούλο, τα χρωματιστά παράθυρα, κι ύστερα ανέβηκα τα σκαλοπάτια του ναού!...}

Η Χερσόνησος με τα άδεια σπίτια* ...στο "Ζητούνται Αναγνώστες"!

 

Γράφει η Ελένη Μπετεινάκη

Ναι, το διάβασα, το απόλαυσα, το χόρτασα και θέλω να σας πω να μην το φοβηθείτε γιατί κυλάει αβίαστα, μαγικά, με κομμένη ανάσα κάποιες φορές αλλά δεν το σταματάς πάρα μονάχα στο τέλος. Οι οκτακόσιες είκοσι τρεις σελίδες τους θέλουν απλά χρόνο. Σε μένα όσο το διάβαζα ο χρόνος μου χανόταν μέσα στο βιβλίο. Σαν μια πολύ δυνατή, σκληρή και συνάμα μαγική ταινία ένιωθα να παρακολουθώ καρέ καρέ την κάθε στιγμή, την κάθε ιστορία, το κάθε πρόσωπο και τον κάθε τόπο. Ναι, είναι πολύ σκληρό κάποιες φορές. Νιώθεις τη μυρωδιά του θανάτου, της σήψης, αφού το θέμα του είναι ο ισπανικός πόλεμος, από το 1936 – 40.Εχει πολλές σκληρές εικόνες και περιγραφές και αρκετές φορές είναι σουρεαλιστικές.   Ο αφανισμός χιλιάδων ανθρώπων, η κυριαρχία της δικτατορίας του Φράνκο στην Ισπανία κι όλα αυτά μέσα από την ιστορία μιας ολόκληρης οικογένεια από το χωριό Χάντουλα που ο αφηγητής μας παρουσιάζει την διάλυσή της, τον δικό της εμφύλιο σπαραγμό και τη μοίρα όλων. Οι παραδόσεις, τα έθιμα,ο τρόπο ζωής, η πείνα, οι μάχες, ο παραλογισμός του πολέμου, η καταστροφή είναι δοσμένα μέσα από μια μαγική οπτική που σχεδόν πλάθει τον μύθο με την απάνθρωπη πραγματικότητα του πολέμου που αφήνει μια απίστευτη γεύση στον αναγνώστη. Συγκλονιστική κάθε αφήγηση. Μοναδικό επίτευγμα του συγγραφέα η παρέμβασή του σαν αφηγητής που σε ταρακουνά απίστευτα. Συγκλονιστικές πολλές αφηγήσεις από τα ενενήντα δύο κεφάλαια του βιβλίου. Απίστευτη η περιγραφή της Γκερνίκα.  Η σκηνή  του στρατιώτη που σκίζει το δέρμα του για να βγάλει τη στάχτη του πολέμου και του  φωτογράφου που πατάει μια νάρκη και μένει ακίνητος για σαράντα χρόνια. Το αίμα που κυλάει αντίθετα στις πλαγιές. Άνθρωποι που γίνονται διάφανοι και ζουν δίπλα στους δικούς τους. Πολλές οι σκηνές, κάποιες φορές η φρίκη είναι απερίγραπτη, ωστόσο ο τρόπος της γραφής  του David Ucles ισορροπεί τόσο αριστοτεχνικά, τόσο ποιητικά που δεν σου αφήνει το μαύρο της αποτύπωμα.

Αξίζει να το διαβάσετε γιατί έχει πολλές πρωτοτυπίες όσα κι αν γνωρίζετε  για τον Ισπανικό πόλεμο μιας κι ο συγγραφέας τον παρουσιάζει με μια εντελώς διαφορετική και φρέσκια ματιά. Είναι ιστορικά ακριβές παρά τα μυθικά στοιχεία και πρόσωπα που ζωντανεύουν σε όλο το βιβλίο. Ο Ucles έχει δηλώσει πως έγραφε αυτό το μυθιστόρημα επί δεκαπέντε χρόνια έχοντας επισκεφτεί κάθε μέρος που περιγράφει και η ερευνά του ήταν ενδελεχής. Το βιβλίο αυτό είναι ένα συναρπαστικό μωσαϊκό  της φανταστικής οικογένειας Αρδολέντο με πραγματικά πρόσωπα της ιστορίας και της τέχνης, όπως ο Λόρκα, ο Πικάσο, ο Όργουελ, ο Χέμινγουεϊ.

Είναι η αποσύνθεση μιας ολόκληρης κοινωνίας, είναι η μνήμη που πρέπει να μείνει ζωντανή. Είναι μια συναρπαστική αφήγηση που θα καταγραφεί σαν ένα από τα καλύτερα μυθιστορήματα του καιρού μας.

Μια ολόκληρη χώρα αποσυντίθεται, αδειάζει, αλλάζει και προσπαθεί να ανασυνταχθεί από στάχτες…

Να το ψάξετε!

Μέσα σε μια εβδομάδα που μου πήρε να το διαβάσω από την έβδομη χιλιάδα που εγώ πήρα, έφτασε στην δέκατη τέταρτη!

Το βιβλίο έχει τιμηθεί με πλήθος βραβείων μεταξύ των οποίων τα:

 Premio Calamo Libro del Ano 2024,

Premio Andalucia de la Critica 2025,

Premio Andalucia de las Letras 2025,

Premio Dulce Chacon 2025.

Αν θέλετε περισσότερα για την υπόθεση δείτε εδώ: https://www.metaixmio.gr/el/products/h-xersonhsos-me-ta-adeia-spitia

*Η Χερσόνησος με τα άδεια σπίτια, David Ucles, εκδόσεις Μεταίχμιο

Στην εικόνα της Παναγιάς, της Γλυκοφιλούσας!

Γράφει η Ελένη Μπετεινάκη

Αρχάνες λένε τον τόπο μου, το ξέρετε πια πόσο τον αγαπώ, τον θαυμάζω και τον κουβαλάω μαζί μου όπου κι αν βρίσκομαι ή ζω…Κι είναι γεμάτος θρύλους και παραδόσεις, ιστορίες χαμένες στα βάθη των αιώνων, νεράιδες, ξωτικά, θαύματα. Κι έχει πολλά ξωκλήσια στις εξοχές του και δυο μεγάλες εκκλησιές που προστατεύουν την κωμόπολη μας όλο το χρόνο.

Κι όσο φτάνουμε στη μεγάλη γιορτή, «Το Πάσχα» του καλοκαιριού με την κοίμηση της Θεοτόκου στις 15 του Αυγούστου, οι θρύλοι, οι μύθοι, οι μαρτυρίες για την δική μας Παναγιά, την Φανερωμένη ή Βατιανή, την εκκλησία στο έμπα των Αρχανών, ζωντανεύουν.

Κάτω από την μεγάλη καρυδιά κάθισα για μια ακόμα φορά. Στον ίσκιο του πιο αγαπημένου δέντρου των Αρχανών και κοιτούσα την ανακαινισμένη Παναγία μας ψάχνοντας να βρω ψεγάδι στην λιτή αλλά υπέροχη όψη της.

Κι ύστερα πέρασα κείνο το κατώφλι για να θαυμάσω μια ακόμα φορά το μοναδικό τέμπλο της που κάποτε στην μεγάλη επανάσταση του 1866 που η εκκλησία λεηλατήθηκε, κάηκε και αποδείξεις αυτής της θηριωδίας φαίνονταν  πάνω στο μαυρισμένο ξυλόγλυπτο τέμπλο που σώθηκε. Στα 1873 ξαναφτιάχτηκε ότι είχε καταστραφεί από έναν τεχνητή τον Μιχάλη Αβρονύκτη, από το Μουχτάρο. Μια ιστορία που την έχω γράψει αρκετές φορές αλλά πάντα θυμάμαι έντονα μόλις αντικρίζω τούτο το τέμπλο που κι εκείνο αστράφτει πια πλήρως ανακαινισμένο.

Κοίταξα προς την μεριά που ‘ναι τοποθετημένη η εικόνα της εύρεσης η Παναγιά η Βατιανή και πριν πλησιάσω για προσκύνημα σταμάτησα σε εκείνη  της Παναγιάς της Γλυκοφιλούσας, έργο του 17^ου αιώνα (1709), θαυματουργή και προστάτιδα της κωμόπολης μέχρι και τις μέρες μας. Φέρει τον αριθμό 4 και είναι από τις παλαιότερες που υπάρχουν στον ναό.

Οι μαρτυρίες παλαιών Αρχανιωτών για την εικόνα πολλές. Όπου κι αν σταθεί κάποιος λένε πως τα μάτια της τον ακολουθούν. Κι είναι αλήθεια…Θα σας πάω πίσω στην Ιστορία στα χρόνια της

Τουρκοκρατίας. Τότε  που μια ομάδα Τούρκων θέλησε να την αφανίσει γιατί γνωρίζανε πως την λατρεύανε οι ντόπιοι κι όλο για κείνη ακούγανε στις συζητήσεις των Χριστιανών.  Σαν να τους βλέπω με τις χατζάρες, τα όπλα και τις φουφούλες τις χρωματιστές να ορμούν με φόρα μέσα στην εκκλησιά. Ο πιο νταής κι οξύθυμος φουρκίστηκε για μια στιγμή μ΄όλα τούτα τα στολίδια, τα τάματα και το καθάριο βλέμμα της Παναγιάς και σήκωσε το όπλο του και πυροβόλησε την εικόνα. Η σφαίρα κτύπησε πάνω στο ξύλο αλλά αστραπιαία γύρισε πίσω καρφώθηκε στο στήθος του και τού κόψε το νήμα της ζωής του. Τα χάσανε όλοι τους κι ένας ακόμα πιο τολμηρός έβγαλε το μαχαίρι του και πετώντας το προσπάθησε να το καρφώσει πάνω της.  Όμως εκείνο γύρισε αντίστροφα  και του κόψε το χέρι. Τρομάξαν τότε πολύ οι άλλοι που τους συντρόφευαν κι αρχίσαν να οπισθοχωρούν,  βιαστικοί κι ανταριασμένοι. Άνεμος  σηκώθηκε τότε δυνατός και άξαφνος, και σφάλισε με δύναμη την  πόρτα της εκκλησιάς. Τα ‘ χασαν για μια ακόμη φορά όλοι τους και γονάτισαν μπροστά στην εικόνα, παρακαλώντας την Παναγιά να τους λυπηθεί, να τους αφήσει να φύγουν κι εκείνοι θα έδιναν ότι κρατούσαν πάνω τους για Χάρη Της.  Ανοίξανε τότες οι πόρτες, πήρανε τον νεκρό τους κι εκείνος ο  ψευτοπαλληκαράς με το κομμένο χέρι παραμάσχαλα  και  γίνανε καπνός. Οι ίδιοι είπανε στους Χριστιανούς τι τους συνέβη και τρέξανε οι Αρχανιώτες στην εκκλησιά. Λένε πως αίμα δεν είδαν πουθενά μα το παγκάρι ήταν γεμάτο τούρκικα νομίσματα κι όταν πλησίασαν την εικόνα είδαν το σημείο που κτύπησε η σφαίρα και το μαχαίρι. Δώσαν τα χρήματα να την φτιάξουνε ξανά και το κομμάτι ξύλο που της πρόσθεσε ένας  τεχνίτης, αν την κοιτάξεις προσεκτικά ακόμα και σήμερα το βλέπεις στο κάτω μέρος της να ξεχωρίζει…

Σε τούτη την εικόνα προσκυνούσαν και προσεύχονταν οι πολεμιστές…

Κι έχει  πολλά θαύματα και τούτη η εικόνα κι εκείνη της εύρεσης που φυλάσσεται σε χαμηλό ναΐσκο μέσα στην εκκλησιά με ένα ακοίμητο κανδήλι από τα χρόνια τα παλιά να ανάβει, μέχρι και τις μέρες μας.  

Λένε ακόμα τα γραφόμενα * πως στα 1866  λίγο πριν ξεσπάσει η μεγάλη επανάσταση ο τότε Παπάς των Αρχανών και το εκκλησιαστικό συμβούλιο αποφάσισαν από φόβο για πιθανή καταστροφή τους, να μεταφέρουν κάποιες εικόνες στο Ηράκλειο στο σπίτι του Αμάμπιλλε Ιτάρ, που βρίσκεται στην οδό Επιμενίδου μέχρι και σήμερα, σαν Μουσείο πια. Οι εικόνες που αποφάσισαν να μεταφέρουν ήταν της Παναγίας, της Αγίας Τριάδος(αφιέρωμα της κτητόρισσας του ναού Μαρίας Αρχογαροπούλας**) και της Ρίζας του Ιεσσαί (Έργο του 1761) μαζί με το αναμμένο καντήλι κι ένα μπουκάλι λάδι. Η πομπή με δεήσεις  ψαλμούς και πλήθος κόσμου έφτασε πεζή στο Ηράκλειο και ο Αμάμπιλος, όπως τον αποκαλούσαν οι Αρχανιώτες, τοποθέτησε τις εικόνες στον πρώτο όροφο του σπιτιού του όπου βρίσκονταν κι άλλες πολλές . Ο γνωστός γιατρός και έμπορας αν και Χριστιανός είχε μεγάλη επιρροή  στους Τούρκους και τον σεβόντουσαν πολύ. Πέρασαν σαράντα μέρες, τα γεγονότα που έγιναν με πολλές σφαγές λεηλασίες κι απαγωγές τα γνωρίζουμε, και οι Αρχανιώτες κατέβηκαν πάλι στο σπίτι του Αμάμπιλλε Ιτάρ να πάρουν πίσω τις εικόνες. Εκείνος τους έδωσε τις εικόνες και το μπουκάλι το λάδι γεμάτο. Εκείνοι απόρησαν κι αυτός τους είπε πως δεν έβαλε ούτε σταγόνα από το λάδι τους γιατί το καντήλι ήταν αναμμένο συνεχώς χωρίς να αδειάσει ποτέ.

Τούτο το Πάσχα του καλοκαιριού να το χαρείτε, στις εκκλησίες, στα μικρά εξωκλήσια, στις αυλές, στη μυρωδιά του βασιλικού, στη αγνή γεύση του ευλογημένου άρτου, στα εικονίσματα της Παναγιάς  όπως και αν την αποκαλούν σε κάθε γωνιά της Ελλάδας…

Κι αν τα βήματα σας, σας φέρουν στις Αρχάνες, η Παναγία η Βατιανή ή Φανερωμένη έχει φορέσει τα καλά της. Μπείτε και δείτε την απλότητα του πλούτου της!

Χρόνια  πολλά σε όλους μας!

 

Πηγές:

*Νίκος Χριστινίδης, Η εκκλησία της Παναγίας της Φανερωμένης των Αρχανών, εκδ. Ενορίας Επάνω Αρχανών,1993

** https://zhtunteanagnostes.blogspot.com/2020/08/blog-post_14.html

Ελένη Μπετεινάκη, Λόγια του αέρα», Ιδιωτική Συλλογή Διηγημάτων, υπό έκδοση

Δημοσιεύτηκε στο Cretalive.gr στις 15 Αυγούστου 2026: https://www.cretalive.gr/politismos/stin-eikona-tis-panagias-tis-glykofiloysas

 

Οι "Δεκαπεντάρηδες" τ ΄Αυγούστου!

Της Ελένης Μπετεινάκη*

Κι έφτανε επιτέλους ο πιο αγαπημένος μήνας του καλοκαιριού, ο Αύγουστος. Γεμάτος πανηγύρια, πολύτιμες αγορές παιχνιδιών από τους πλανόδιους πραματευτάδες, σύκα τα αγαπημένα μου και σταφύλια…

Μπαίναμε στον μήνα του τρύγου, του πολέμου όπως χαρακτηριστικά έλεγε ο πατέρας μου…

Συνέβαινε όμως και κάτι άλλο, βαθιά χαραγμένο στην μνήμη μου κι αυτό.

Κάθε χρόνο την τελευταία μέρα του Ιούλη γινόντουσαν μεγάλες ετοιμασίες στην «Κάτω Γειτονιά» ή Κατσοπρινιά, πίσω από τα Σχολειά των Απάνω Αρχανών. Δυο – τρεις οικογένειες μέρες μαζεύανε τα πράγματα τους σε μπόγους και βαλίτσες.  Κουβέρτες, σεντόνια ακόμα και χιράμια, τσουκάλια, πιατικά, ρούχα, μεγάλες ντενέκες με νερό. Ήταν η ώρα του φευγιού, για να εκπληρωθεί το μεγάλο τάμα.

«Δεκαπεντάρηδες» τους φώναζαν αυτούς τους ανθρώπους, όχι γιατί ήτανε νέοι στην ηλικία, αλλά γιατί θα λείπανε τις πρώτες δεκαπέντε μέρες του Αυγούστου από τον τόπο τους. Θυμάμαι πως φορτώνανε τις παλιές τρίκυκλες μηχανές με την σιδερένια καρότσα ίσαμε ψηλά και τα χοντρά σκοινιά να κρέμονται στα πλάγια. Κι όλα αυτά σκεπασμένα με μια κατάλευκη φλοκάτη, κατακαλόκαιρο.

 Στο μοναστήρι της Παναγιάς της Χαρακιανής, θα ΄ταν φιλοξενούμενοι, γατί το τάμα τους ήταν βαθύ, βαρύ και αλησμόνητο. Εκείνη την φορά που ΄ναι πιο δυνατή στη δική μου θύμηση ήταν η οικογένεια του Μανολιού που επειδή είχε γιαίνει πια  από βεβαιωμένη κακιά αρρώστια ετοιμάζονταν για αναχώρηση…. Μας αφήνανε το κλειδί, να ποτίζουμε τα βασιλικά και τα γεράνια τους, μια φούξια μπουκαμβίλια που ΄ταν καμάρι της γειτονιάς κι ένα σωρό οδηγίες. Να τα ποτίζουμε μόλις έδυε ο ήλιος, να μην ιδρώσουν, να μην χαθεί ούτε μια σταγόνα από την ζέστη της μέρας, άδικα. Να μαζεύουμε τα αυγά από το κοτέτσι, όλα δικά μας να τα κρατούμε, να ταΐζουμε στάρι και καλαμπόκι τις κότες και να προσέχουμε τον κόκορα γιατί ήταν άγριος και τσιμπούσε με το παραμικρό.

Κι ήθελα κι εγώ να γίνω «Δεκαπεντάρης» ή «Δεκαπεντιστής» ή «Δεκαπενταρίτης» να πάμε κι εμείς εκδρομή και να μείνουμε μέρες μακριά από το χωριό  αλλά οι υποχρεώσεις του μπακάλικου του πατέρα μου ήταν τόσες πολλές που και η σκέψη μόνο ήταν απαγορευτική.

«-Ώρα μας είναι εδά, βεντεμιάτικο, να κάνομε  διακοπές στα μοναστήρια» έλεγε με την αυστηρή του φωνή ο μπαμπάς και δεν σήκωνε ούτε δεύτερη κουβέντα.

Και  σαν επέστρεφαν πια την επαύριο της Παναγιάς αναμέναμε με λαχτάρα τις διηγήσεις, τις ιστορίες να μάθουμε τα γενούμενα και τις ιστορίες της «ξενιτιάς.

Οι  βεγγέρες οργανωνότανε  τις νύχτες στην αυλή της γιαγιάς και στα πεζοδρόμια των σπιτιών των δικών τους και των δικών μας. Κάθε βράδυ ίσαμε τα μεσάνυχτα που ΄πεφτε η ζέστη…

Λέγαν λοιπόν πώς δεν μένανε, πάντα μέσα στο μοναστήρι,
αλλά σε μια καλύβα, απόξω, κι είχε μεγάλο «σεϊρι», τούτη η διαμονή, γιατί τα βράδια ακούγονταν ένα σωρό θόρυβοι της εξοχής, και κουκουβάγιες πάνω στα δέντρα και συρσίματα παράξενα. Φίδια, άρκαλοι, ποντικοί κανείς δεν ήξερε. Σκεπασμένοι από κορφής με κουβέρτες, δεν πολύ-δίνανε σημασία. 

Ο Μανόλης μια φορά μας είχε εκμυστηρευτεί πως ένα βράδυ είχε δει ένα δράκο να πετάει πάνω απ’ τα κεφάλια τους, θεριό τεράστιο. Του ‘χε κοπεί η λαλιά κι η ανάσα αλλά εκείνος δεν τους έδινε σημασία, μόνο πετούσε, πετούσε να φτάσει το πρωινό αστέρι της Αυγής, το Σείριο να πάρει το μαντάτο του καιρού του Αυγούστου να το μεταφέρει στη χώρα των Γιγάντων που θέλαν να γνωρίζουν τα δικά τους μερομήνια!

Κι άλλα βράδια ακούγονταν τραγούδια και μουσικές παράξενες από γλυκόλαλες κοπέλες. Μπορεί να ταν, οι νεράιδες που στήνανε το χορό, ποιος ξέρει;

Άλλωστε Αύγουστος ήταν  ο μήνας των νεράιδων, των ξωτικών, των άστρων και των παραμυθιών!

 

* Ελένη Μπετεινάκη, Λόγια του Αέρα, υπό έκδοση

Τα Παραμύθια του Σαββάτου...πάνε διακοπές!

Γράφει η Ελένη Μπετεινάκη

Κι ήρθε η στιγμή να ξεκουραστούμε κι εμείς, αληθινά!

Να σταματήσουμε λίγο την ρουτίνα μας, να ανασυνταχθούμε και να αφήσουμε το καλοκαίρι και τον Αύγουστο να φρεσκάρει το μυαλό και την ψυχή μας.

Τα Παραμύθια του Σαββάτου» πάνε διακοπές λοιπόν.

Ίσαμε να αρχίσουν και πάλι τα σχολεία…

Είναι η ώρα απολογισμού και χαλάρωσης.

Σκέφτηκα να σας γράψω μερικές λίστες ανά ηλικία με προτάσεις από βιβλία που ξεχώρισα όλη την χρονιά για παιδιά και μεγαλύτερους αναγνώστες, όμως να σας πω την αλήθεια νομίζω πως δεν χρειάζεται… Ξέρετε εσείς!

Όλα όσα ξεχώρισα θα τα βρείτε στο blog μου : https://zhtunteanagnostes.blogspot.com/  και στη σελίδα του Cretalive.gr : https://www.cretalive.gr/authors/eleni-mpeteinaki

Άλλωστε με μια βόλτα στο διαδίκτυο  θα βρείτε εκατοντάδες.

Θα σας δώσω όμως μια συμβουλή!

Όπου κι αν βρεθείτε στις διακοπές σας, ή ακόμα και στο τόπο σας, να πάτε μια βόλτα σε ένα βιβλιοπωλείο. Υπάρχουν πολλοί χαμογελαστοί άνθρωποι εκεί να σας βοηθήσουν να επιλέξετε ότι εσείς πραγματικά έχετε ανάγκη.

Ξεφυλλίστε, διαβάστε, αφεθείτε σε εικόνες στα παιδικά βιβλία και νιώστε εσείς τη χαρά να διαλέξετε αυτό που νομίζετε πως θα σας κάνει την ανάγνωση απολαυστική.

Να αφήσετε το βοριαδάκι να σας δροσίσει…

Να συνεχίσετε να μετράτε παγωτά και μπάνια…

Να απολαύσετε την Πανσέληνο του Αυγούστου και τον ξάστερο ουρανό!

Να αφουγκραστείτε τους ήχους της νύχτας μέχρι το ξημέρωμα  που λένε πως οι νεράιδες τις πρώτες μέρες του Αυγούστου στήνουν τρελό χορό και γεννιούνται πολλά παραμύθια…

Να ξεχάστε τα ρολόγια και τα πολλά πρέπει…

Να φάτε πολλά φρούτα και …γεμιστά!

Να ταξιδέψετε όσο μπορείτε…

Να διαβάζετε ό,τι, όσο, όπου και όπως σας αρέσει…

Πότε πότε θα σας δείχνουμε με φωτογραφίες τι διαβάζουμε κι εμείς…

Τον Άγιο Σεπτέμβρη, τον Σχολικό θα ανταμώσουμε ξανά …

Σας γλυκοφιλώ

Καλό καλοκαίρι!

 https://www.youtube.com/shorts/DntuvqvfJv0