Οι πλακουντοποιοί του Μεγάλου Κάστρου …και ο προστάτης τους Άγιος Σπυρίδωνας!

Της Ελένης Μπετεινάκη

Φωτ. Nat.Geographicαπό το βιβλίο Το Ψωμί του Νικ. Ψιλάκη

Από τα χρόνια ακόμα των Ενετών στην Κρήτη, ίσως και παλαιότερα οι έμποροι και οι κάτοικοι της πόλης του Χάνδακα, του σημερινού Ηράκλειου, οργανώνονταν σε διάφορα σωματεία ανάλογα με την επαγγελματική τους τάξη γνωστά με το όνομα συντεχνίες ή σχόλες ( σκόλες) ή  Αδελφότητες ή εσνάφια και Ρουσφέτια στην περίοδο της Τουρκοκρατίας. Στον Χάνδακα τα επαγγέλματα ήταν πολλά όπως και οι συντεχνίες που σαν σκοπό είχαν την περιφρούρηση και υπεράσπιση της κάθε τάξης. Στοιχεία για αυτές τις συντεχνίες ή όπως αλλιώς ονομάζονταν συλλέγουμε από παλαιούς καταλόγους  Εκκλησιών. Γνώστες ήταν των Καλαφάτων,  των Βασταγάρων δηλ. των αχθοφόρων, των Ραπτάδων, των Μαραγκών, των Τσαγκαράδων, των Κτιστάδων, των Μαραγκών του Αρσανά, των Κατεργάρων δηλ. των κωπηλατών, των Μαρτζέρων, δηλ.των εμπόρων, των Μπογιατζήδων, των Παπουτσήδων, των Σαπουτζήδων, των Οινοπωλών, των Πλακουντοποιών δηλ. των κουλουράδων. Κάθε συντεχνία είχε και τον προστάτη Άγιο της και την εκκλησία της και γιόρταζαν συγκεκριμένη μέρα στο χρόνο.

Σήμερα γιορτή του Αγίου Σπυρίδωνα ( 12 του Δεκέμβρη ) αξίζει ίσως να θυμηθούμε την ιστορία της εικόνας του που βρίσκεται στο Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Μηνά στο Ηράκλειο. Την Εποχή της Τουρκοκρατίας ο Άγιος Σπυρίδωνας ήταν  προστάτης των Πλακουντοποιών που σημαίνει των  Φουρνάρηδων που έφτιαχναν παξιμάδι και κουλούρια. Η συντεχνία τους ήταν από τις παλαιότερες που υπήρχαν στην πόλη με πλούσια ευεργετική δράση και πλήθους αφιερωμάτων στον εν λόγω ναό. Ήταν η ημέρα που η εκκλησία γέμιζε άρτους και η εικόνα με το ξυλόγλυπτο τέμπλο περιφερόταν με πομπή στους δρόμους του Μεγάλου Κάστρου με τη συνοδεία όλων των μελών του σωματείου,  ακόμα και την περίοδο της μεγάλης Τούρκικης κατοχής του.

Λέγεται σύμφωνα με έρευνα του Νικολάου Ζευγαδάκη, πως, την περίοδο της Τουρκοκρατίας και ιδίως περί της θητείας του Σεβαστού Μητροπολίτου Κρήτης Τιμόθεου Καστρινογιαννάκη ( 1882-1897)  ενισχύθηκαν οι εορτασμοί και μάλιστα μέσα στον ναό και η συντεχνία των πλακουντοποιών  διατηρούσε  « … πολυκάνδηλον με τον φούρνον, το φτυαράκι και την πιρούνα… ».Την ημέρα της εορτής του Αγίου κάθε Συντεχνίας και ιδιαίτερα των Πλακουντοποιών, συνεχίζει ο Ζευγαδάκης, «… στον οίκο ή τους εορτάζοντας δύο οίκους της συντεχνίας , διεξήγετο ο περαιτέρω εορτασμός με κρητικούς χορούς και άσματα… Η διασκέδασις αυτή, κατά την οποίαν, εκτός των αναψυκτικών, παρετίθετο και πλούσιαν τράπεζα, ως συμβαίνει και σήμερον εις την συντεχνία των πλακουντοποιών, ήτις εορτάζει τον προστάτην  της Άγιο… (1963) ».

Σώζεται μια ιστορία για εκείνα τα χρόνια της Τουρκοκρατίας, σαν θρύλος – μύθος που ίσως αξίζει να ανεφερθεί…

Στο Μεγάλο Κάστρο λοιπόν, κάπου στα 1870,  στην συνοικία Τσεπανέ , σημερινή Αγίου Τίτου, υπήρχε ένας φούρνος με φούρναρη τον Μιχάλη Φουντουλάκη ή Στραβοπόδα που έψηνε τα ψωμιά και τα κουλούρια των κατοίκων της περιοχής. Η συνήθεια της εποχής ήθελε όλα τα ζυμωμένα ψωμιά που έφερνε Τούρκος ή Χριστιανός στον φούρνο να ναι τοποθετημένα πάνω σε μια σανίδα ή τάβλα. Ένας από τους πελάτες του κ. Μιχάλη ήταν κι ένας Τούρκος Αγάς που φρόντιζε να πηγαίνει ο ίδιος το ψωμί του πάνω σε μια μικρή σανίδα που πάντα έπαιρνε αμέσως πίσω , την τύλιγε σε μια καθαρή πετσέτα και την έφερνε σπίτι του. Το ψωμί του το ξεχώριζε από ένα ειδικό σημάδι που έβαζε πάνω στη ζύμη . Ο κ. Μιχάλης ήταν περίεργος γιατί ο Αγάς επέμενε να παίρνει την σανίδα του κάθε φορά που ερχόταν και αφού ρώτησε το οικογενειακό του περιβάλλον έμαθε πως το ψωμί του ζυμωνόταν χωρίς προζύμι και βάζοντας το πάνω σ αυτήν  την σανίδα αυτό φούσκωνε κανονικά όπως όλα τα άλλα που είχαν προζύμι.

Η περιέργεια του γινόταν όλο και πιο μεγάλη και παρακάλεσε τον άγιο Σπυρίδωνα να του δώσει την ευκαιρία να βρει τρόπο να πάρει ην σανίδα στα χέρια του. Έτσι μια μέρα που αντί του Αγά πήγε στο φούρνο μια μικρή αραποπούλα υπηρέτρια του, της  είπε να  αφήσει έτσι όπως ήταν το ψωμί πάνω στη σανίδα γιατί ο φούρνος ήταν γεμάτος και δεν μπορούσε να το ψήσει εκείνη τη στιγμή, να φύγει και αυτός θα φρόντιζε για όλα. Το σχέδιο του πέτυχε, η κοπέλα έφυγε κι εκείνος σαν έμεινε μόνος του  ανακάλυψε πως πάνω στη σανίδα υπήρχε μια εικόνα αλλά δεν μπορούσε να ξεκαθαρίσει πια μορφή αγίου εικονιζόταν. Στη συνέχεια κάνοντας το σήμα του Σταυρού τρεις φορές πήρε και έκρυψε ανάμεσα στα καυσόξυλα την « άγια» σανίδα. Στην Αραποπούλα που ήρθε να πάρει το ψωμί είπε πως μάλλον μπερδεύτηκαν οι σανίδες και την πήρε κάποιος στο σπίτι του. Η κοπέλα επέστρεψε στο κονάκι του Αγά ο οποίος έγινε έξαλλος. Έφυγε αμέσως για τν φούρνο του κ. Μιχάλη όπου ακολούθησαν  λογομαχίες και καμπόσες ξυλιές χωρίς όμως να  καταφέρει  να αποσπάσει την αλήθεια από τον φούρναρη. Πήρε ένα μαχαίρι, τον απείλησε και τελικά τον μαχαίρωσε στο αυτί. Παρουσία Χριστιανών και Τούρκων ο Αγάς ομολόγησε την θαυματουργή δράση της εικόνας ωστόσο ο κ. Μιχάλης αν και τραυματισμένος συνέχισε να κρατάει καλά το μυστικό του. Επεναίβει  ο ίδιος ο Πασάς ο Μπίμπασης αλλά ο κ.Μιχάλης δεν ομολόγησε που είχε κρύψει τη σανίδα. Για να γλυτώσει από την μανία του Αγά και των άλλων Τούρκων ο φούρναρης αναγκάστηκε μετά από μερικές μέρες να φύγει  στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου μέχρι να ξεχαστεί όλο το θέμα και τελικά έμεινε εκεί κάμποσα χρόνια ασκώντας το επάγγελμα του κουλουροπώλη. Όταν οι Τούρκοι σχεδόν είχαν φύγει από το  νησί ο Μιχάλης Φουντουλάκης επέστρεψε στο Μεγάλο Κάστρο και παίρνοντας την εικόνα από κει που την είχε αφήσει τόσα χρόνια και την έδειξε στον Αγιογράφο Χατζή Αλέξανδρο ο οποίος διέκρινε πως επρόκειτο για την μορφή του Αγίου Σπυρίδωνα. Ο Μαστρομιχάλης, όπως τον φώναζαν, έδωσε εντολή να ανανεωθούν τα χρώματα της εικόνας όπως ακριβώς το πρωτότυπο δίνοντας του αμοιβή 10 γρόσια.

Ο Μαστρομιχάλης δώρισε αργότερα την εικόνα του Αγίου Σπυρίδωνα στο Σωματείο των Πλακουντοποιών , οι οποίοι επειδή ήταν μικρή της πρόσθεσαν ξύλο γύρω γύρω και κολώνες και πλέον έγινε η επίσημη εικόνα που αντιπροσώπευε όλα τα μέλη του Σωματείου.

Ήταν αυτή η εικόνα  που μεταφέρονταν στην πομπή κάθε χρόνο στις 12 Δεκεμβρίου και φυλάσσονταν στο σπίτι του εορτάζοντας μέλους κατά την συνήθεια  ως την επόμενη χρονιά.  Κι όλα αυτά μέχρι το 1910 που με έξοδα του σωματείου φτιάχτηκε Ξυλόγλυπτο Εικονοστάσι και φέρει περίοπτη θέση μέχρι και σήμερα στον Ιερό Ναό του Αγίου Μηνά…

ΠΗΓΕΣ :

Φυλλάδιο « Ιστορία της ιεράς εικόνος του Αγίου Σπυρίδωνα »,Μητρ.Ναός Αγίου Μηνά, εκδ. Γ΄2013

Το ψωμί των Ελλήνων και τα γλυκίσματα, Νίκος & Μαρία Ψιλάκη, εκδ. Καρμανωρ, 2001

Εφημ. « Νέα Χρονικά», 10-9-1945

Εφημερίδα  ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ, 23/7/1963

Αρχείο Βικελαίας Δημ. Βιβλιοθήκης Ηρακλείου 

Εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ, άρθρο Δημ. Σάββα

zhtunteanagnostes.blogspot.gr

Δημοσιεύτηκε στο Cretalive.gr στις 12 Δεκεμβρίου 2014 :εδώ !

Κάπως έτσι ζωντάνεψαν ξανά …Τα παραμύθια του Σαββάτου!

Με τον μικρό Δεκέμβρη που είχε σαν όνειρο του να γίνει καπετάνιος και να έχει το δικό του το καράβι , να ταξιδεύει συνέχεια σ ΄όλες τις θάλασσες και τους ωκεανούς του κόσμου, μα και σε εκείνα  τα ταξίδια που είναι ακόμα πιο γρήγορα και πιο μακρινά …της φαντασίας.

Μια μέρα βρίσκει μπροστά του ένα μικρό ταλαιπωρημένο χαρτί …το δεύτερο φύλλο της μεγάλης παγκόσμιας εγκυκλοπαίδειας!

Το παραμύθι συνεχίστηκε  μέσα από περιπέτειες αυτών των δύο …παράξενων φίλων, που γιόρτασαν μαζί τα Χριστούγεννα  εκπληρώνοντας όνειρα , επιθυμίες και γεμίζοντας με χαρά  αγάπη και χάρτινα καραβάκια τον κόσμο!

Και τελικά … «Με ένα χάρτινο καράβι …συναντήσαμε τα Χριστούγεννα !»

Κι όλα αυτά και πολλά ακόμα ξετυλίχθηκαν το Σάββατο 6 του Δεκέμβρη στο βιβλιοπωλείο «Δοκιμάκης »με αφηγήτρια την νηπιαγωγό Ελένη Μπετεινάκη.

Με αφορμή χίλιες δύο ιστορίες, από την μυθολογία, την ιστορία, τα παραμύθια, τη γιορτή του Αγίου Νικολάου που είναι προστάτης των ναυτικών και των καραβιών  και πιο πολύ... από τα βιβλία « το χάρτινο καραβάκι της μαμάς » της Ελένης Γεωργοστάθη, τα « καράβια που ταξίδεψαν με την φαντασία » και εκείνα τα «καράβια που δεν φοβήθηκαν » της Μαρίας  Αγγελίδου  και του Αντώνη Παπαθεοδούλου

Κι ήρθαν ένα σωρό παιδιά και φτιάξαμε και χάρτινα καπέλα και καράβια και χαθήκαμε μέσα στη μαγεία που πάντα προσφέρει ένα παραμύθι.

Και περάσαμε πολύ καλά και ίσως και το ερχόμενο Σάββατο που θα πούμε ιστορίες με καλικάντζαρους … να περάσουμε ακόμα καλύτερα !

Τα παραμύθια του Σαββάτου...!

…γράφει, παρουσιάζει και σχολιάζει η Ελένη Μπετεινάκη*

Σήμερα γιορτάζει ο προστάτης των ναυτικών, ο Αϊ Νικόλας. Είναι μια μέρα ξεχωριστή όπως και τούτα τα δυο βιβλία που μιλάνε μόνο για καράβια. Για καράβια θρύλους, για καράβια ατρόμητα, για εκείνα που δημιουργήθηκαν μόνο στη φαντασία κάποιων συγγραφέων και για εκείνα τα άλλα που ταξίδεψαν με δύσκολους καιρούς και σε δύσκολες καταστάσεις κι έμεινε γραμμένη η ιστορία τους με χρυσά  γράμματα στα βιβλία των ναυτικών, και όχι μόνο. Δυο αγαπημένοι συγγραφείς η Μαρία Αγγελίδου και ο Αντώνης Παπαθεοδούλου  τολμούν να ξαναγράψουν με μοναδικό τρόπο ιστορίες που συγκινούν, θυμίζουν  και αναπολούν από τα χρόνια της δική μας νιότης , τα αριστουργήματα μεγάλων συγγραφέων μέχρι για εκείνα τα καράβια  που δεν γνωρίζουμε αλλά με περισσό ταλέντο μας διηγούνται τις ιστορίες τους. Εκδόσεις απλές, λιτές και την ίδια στιγμή πολύτιμες και καλαίσθητες, όπως ταιριάζει σε τούτες τις ιστορίες , σε τούτους τους συγγραφείς. Ο Χρήστος Κούρτογλου που επιμελήθηκε και έφτιαξε την εικονογράφηση ή όπως λέει ο ίδιος την χαρτογράφηση με εικόνες των δύο αυτών εκπληκτικών βιβλίων , επάξια και ατρόμητα μας παρουσιάζει δείγματα εξαιρετικής δουλειάς. Όπου και αν τα συναντήσετε τούτα τα καράβια – βιβλία, που είναι γεμάτα περιέργεια και που ποτέ τους δεν φοβήθηκαν ούτε τον καιρό, ούτε τις άγριες θάλασσες, μα ούτε και την ίδια την φαντασία , μην τα αφήσετε να πλέουν μόνα τους… Κάντε τους παρέα, και « φωνάξτε το » και σε άλλους …να φτάσουν τούτες οι ιστορίες στα πέρατα του κόσμου για μια ακόμα φορά !

Καράβια που ταξίδεψαν τη φαντασία,  Μαρία Αγγελίδου – Αντώνης Παπαθεοδούλου, εικονογράφος :Χρήστος Κούρτογλου εκδ. Ίκαρος

Την ιστορία του Ιπτάμενου Ολλανδού την ξέρουν όλοι. Εκείνου του πλοίου φάντασμα που φέρνει γρουσουζιά σ΄ όποιον το κοιτάξει. Μια ιστορία που είναι γραμμένη σε δεκάδες βιβλία  για το καράβι του καπετάνιου Ντένκεν που θέλει να δείξει ασέβεια και να περάσει  από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας. Κανένας δεν το είχε καταφέρει ποτέ, ούτε και τούτο το σκαρί που από τους δυνατούς ανέμους, χάνεται, βυθίζεται και αργότερα θα επιστρέψει σαν φάντασμα , καταδικασμένο να πλέει για πάντα τις θάλασσες χωρίς ποτέ να πιάνει λιμάνι.

Κι η Αργώ, την θυμάστε την Αργώ, το γλεντζέδικο καράβι που ταξίδεψε με τον μονοσάνδαλο Ιάσωνα και τους Αργοναύτες για να φέρει πίσω στον Πελία το χρυσόμαλλο δέρας; Και σε εκείνο το ταξίδι στην άλλη γη, γνώρισε ο Ιάσονας την Μήδεια που ήταν μάγισσα- πριγκίπισσα και σαν έμαθε τον αποχωρισμό και τον απόπλου της Αργώ , σκότωσε τα ίδια της τα παιδιά για να τον τιμωρήσει  κα εκδικηθεί. Οι ιστορίες πάλι με τους πειρατές είναι  αναρίθμητες. Όμως τούτη η σκούνα , η Ισπανιόλα  που έγινε διάσημη με τον κάπτεν Σμόλετ, τον Τζιμ , τον Τρελόνι και τον Δρ. Λίβσι. Που έφτασε στο Νησί των Πειρατών , πρώτη , που σε τούτη την ιστορία και την σκούνα , εμφανίζονται πρώτοι οι πειρατές με ξύλινο πόδι και οι Χάρτες που έχουν κρυμμένους θησαυρούς κάτω από εκείνο το πασίγνωστο πια σημάδι το Χ. Κι  εκείνο το καράβι, το Σεν Μισέλ που δημιούργησε ο Ιούλιος Βέρν και μάλιστα τρεις φορές που ίσως τελικά να είναι πραγματική η ιστορία του, όπως πραγματικές εξελίχθηκαν όλες οι φανταστικές ιστορίες του Ιουλίου Βερν στο πέρασμα των χρόνων. Την ιστορία πάλι της άσπρης φάλαινας , Μόμπι Ντικ , ποιος δεν την ξέρει. Υπάρχει κι εδώ  ένα καράβι, το Πίκουοτ, που ήταν μεγάλο και ταλαιπωρημένο λίγο ,κι είχε ίσαμε τρία κατάρτια και το φώναζαν φαλαινοθηρικό , και  ξανοιγόταν στους ωκεανούς , τους απέραντους. Μια μέρα συνάντησε εκείνη την τεράστια άσπρη φάλαινα, τον Μόμπι Ντικ, που ο καπετάνιος Έιχαμπ  ήθελε να πάρει εκδίκηση γιατί του είχε κάποτε φάει το πόδι και τότε συνέβησαν όλα εκείνα τα φοβερά πράγματα που μόνο ένα ναύτης έζησε να τα διηγηθεί αργότερα, ο Χέρμαν Μέλβιλ. Και τέλος υπήρχε ένα ακόμη  ατρόμητο καράβι της φαντασίας , το καράβι του Λουκιανού που ταξίδεψε ίσαμε το φεγγάρι και είδε ψύλλους μεγάλους σαν ελέφαντες και αράχνες τεράστιες σαν νησιά. Τούτο το καράβι, το Αληθινό, γνώρισε απίστευτες περιπέτειες μέσα στην κοιλιά ενός κήτους που έμοιαζε με αληθινό νησί κι αυτό κι όμως κατάφερε και βγήκε και συνέχισε τα ταξίδια συναντώντας τα πιο παράξενα κι αληθινά πράγματα που μπορεί να  χωρέσει ο ανθρώπινος νους.

Για παιδιά από 8 ετών…

Καράβια που δεν φοβήθηκαν,Μαρία Αγγελίδου – Αντώνης Παπαθεοδούλου, εικονογράφος :Χρήστος Κούρτογλου εκδ. Ίκαρος

Ήταν ανήμερα του Αγίου Νικολάου στις 6 του Δεκέμβρη 1943 όταν ένα πλοίο ελληνικό, ο Αδρίας, χωρίς την πλώρη του που έχει καταστραφεί σαν έπεσε πάνω σε μια νάρκη  κι αφού ταξιδεύει αρκετά βράδια  καταφέρνει να μπει στο λιμάνι της Αλεξάνδρειας. Ένα πλοίο μισό αλλά με ψυχή γεμάτο θάρρος, πείσμα και δύναμη .

Κι ύστερα ήταν εκείνο το δρακοκάραβο του πειρατή Λέιφ που τίποτα δεν το ένοιαζε, κανέναν δεν φοβόταν. Τούτο το πλοίο, μπροστά μπροστά είχε σμιλεμένο ένα δράκο, όπως όλα σχεδόν τα πλοία των Βίκινγκς, για να σκίζει τους πάγους, την ομίχλη και …τον φόβο. Και ο ζωγραφισμένος σ ΄όλο του το σώμα ατρόμητος πειρατής έκανε πολλά και μεγάλα ταξίδια κι έφτανε όλο και πιο μακριά, όλο και πιο απάτητα μέρη ανακάλυπτε. Και κάποτε σε ένα από τα ταξίδια του βρήκε έναν τόπο που τον είπε Νησί των Βράχων και σαν προχώρησε έφτασε σε έναν  άλλο εκείνο των Δασών  ώσπου κατάφερε για ξεχειμωνιάσει ν στο Νησί της φαντασίας του που έμοιαζε να παίρνει σάρκα και οστά κι ήταν εκείνο με τα κόκκινα σταφύλια, το Νησί των Σταφυλιών. Ήταν ο άνθρωπος που πάτησε πρώτη φορά το πόδι του στην νέα ήπειρο που 500 χρόνια μετά θα …ανακάλυπτε ο Χριστόφορος Κολόμβος.  

Κι  η Άρτεμη, τι καράβι είναι πάλι τούτο, άφοβο , σαν τον καπετάνιο της τον Πυθέα, που ανοίγεται στον ωκεανό και φτάνει σε απάτητα μέρη, που η μέρα κρατά δεκαοχτώ  γυρίσματα κλεψύδρας και οι άνθρωποι σε τούτο το νησί , τη γη την παράξενη τρώνε ρίζες και φρούτα να επιβιώσουν.

 Ένα άλλο καράβι που ταξίδεψε σε παράξενες θάλασσες ήταν η Πιλάρ, σαν όνομα γυναίκας, όπως άλλωστε και τα περισσότερα ονόματα πλοίων. Τούτο κι αν ήταν ατρόμητο  κι ας ήταν μικρό κι ας ήταν σαν …χάρτινο, έκανε άλματα στην θαλασσινή ζωή του και το ανέστησε σε ένα υπέροχο βιβλίο ένας σπουδαίος  συγγραφέας. « Ο Γέρος και η Θάλασσα» είναι  το βιβλίο, και Έρνεστ  Χέμινγουεϊ  ο δημιουργός του. Κι ίσως τελικά να μην ήταν μόνο χάρτινο αλλά φτιαγμένο όπως όλα τα γερά σκαριά από ξύλο και να υπάρχει ακόμα και σήμερα αραγμένο σε ένα διάσημο νησί , όπως κι ο κάτοχός του.

Την θυμάστε την Πάραλο , το ιερό καράβι της Αθηνάς; Την περήφανη και ατρόμητη τριήρης που όλοι την θαύμαζαν. Κι όμως σαν πρέπει να μεταφέρει τα κακά μαντάτα στους Αθηναίους κι εκείνη κυριεύεται από φόβο. Εκείνο τον φοβερό φόβο του πολέμου, του θανάτου της είδησης που από μόνη της είναι μαύρη.

Και εκείνο το πλοίο του πλοίαρχου Τίπταφτ , το περίφημο Cutty Sark που έφερνε τσάι από την μακρινή Κίνα; Ένα καράβι που δεν φοβήθηκε κανένα άνεμο ούτε εκείνο της αλλαγής που το άφησε σχεδόν χωρίς φορτίο. Εκείνο συνέχισε τον αγώνα του δεν λύγισε μέχρι την τελευταία του ημέρα στη θάλασσα . Κι ακόμα κι όταν έγινε μουσείο και μια φωτιά το τύλιξε, δεν φοβήθηκε και οι άνθρωποι κατάλαβαν το θάρρος του και το ξανάφτιαξαν από την αρχή , να στέκει εκεί περήφανο, να θυμίζει και να καμαρώνει.

Για παιδιά από 8 ετών…

Τούτες οι ιστορίες  είναι μαργαριτάρια στο βυθό, σαν πολύτιμοι λίθοι στα σεντούκια των κρυμμένων θησαυρών. Είναι βιβλία που θα υπάρχουν για πάντα …

*Η Ελένη Μπετεινάκη είναι νηπιαγωγός

Δημοσιεύτηκε στις 6 Δεκεμβρίου 2014 στο  Cretalive.gr :εδώ!

Δεκέμβρης …ο καλύτερος μήνας του χρόνου!

Δεκέμβρης …ο καλύτερος μήνας του χρόνου!

Tης Ελένης Μπετεινάκη

Χθες βράδυ στολίσαμε το δέντρο και τα χαλιά κι ένα καραβάκι να αρμενίζει γεμάτο χρωματιστά λαμπιόνια. Μια μικρή φάτνη κάτω από το δέντρο, έτοιμη αγορασμένη από τα μαγαζιά μ ε έκανε να θυμηθώ εκείνα τα χρόνια τα καλύτερα, τα παιδικά μας. Τότε που όλοι αφιέρωναν πιο πολύ χρόνο για όλα. Αυτόν τον μήνα τον  αγαπώ  ιδιαίτερα γιατί  αν και χειμωνιάτικος έχει το πιο δυνατό …φως. Είναι γεμάτος μυρωδιές, αναμνήσεις, γιορτές , και …παραμύθια. Όλοι οι φίλοι μου, τα ξωτικά και τους καλικάντζαρους εννοώ, έρχονται να θυμηθούμε μαζί χίλιες δυο ιστορίες , να φτιάξουμε  καινούργιες, να ανακατευτούμε με τη ζάχαρη, το αλεύρι, το μέλι, τα καρύδια. Να κοιτάξουμε ξανά τον ξάστερο ουρανό μήπως κι εκείνο το μεγάλο φωτεινό αστέρι γεμίσει ξανά με ελπίδα την ψυχή μας. Όλα στολίζονται, όλα,  για χάρη της πιο μεγάλης της πιο αγαπημένης γιορτής, των Χριστουγέννων.  Και αν παραφράσω την γνωστή παροιμία εγώ θα ήθελα πάρα πολύ «… Δεκέμβρη μου καλέ μου μήνα, να ‘σουν  δυο φορές το χρόνο …!».

Δεν πρόλαβε να μπει η πρωτομηνιά κι άρχισα να σκέφτομαι, να θυμάμαι, να διηγούμαι στα παιδιά πως…«…Μέρες πριν την παραμονή των Χριστουγέννων, την πρώτη μέρα του Δεκέμβρη, κάθε χρόνο, στολίζαμε το χριστουγεννιάτικο δέντρο μας. Πράσινο με πολύχρωμες μπάλες που αν τις ακουμπούσαμε λίγο παραπάνω ράγιζαν και με φωτάκια πολύχρωμα και αραχνοΰφαντες κλωστές σαν το μαλλί της γριάς και χιόνι πλαστικό παντού. Εμένα μ΄ άρεσε πολύ να απλώνω βαμβάκι πάνω στα κλαδιά για να φαίνεται το παχύ χιόνι που θα΄θελα να πέφτει κείνες τις μέρες αλλά ποτέ δεν χιόνιζε στον τόπο μας...

Θυμάμαι όταν κατεβήκαμε μια χρονιά εκεί στις αρχές της δεκαετίας του ’70 , κάτω στο πλυσταριό της μαμάς και ανοίξαμε το σεντούκι με τους θησαυρούς μας. Ήταν ένα μεγάλο κουτί από φελιζόλ που μέσα μαζεύαμε φιγούρες από τα γλειφιτζούρια που αγοράζαμε ένα πενηνταράκι το καθένα από το περίπτερο του κυρ Νικήτα, με αγγελάκια, προβατάκια γαϊδουράκια , τον Ιωσήφ, την Μαρία , τους μάγους με τα δώρα, τους βοσκούς. Κείνη τη χρονιά είχαμε βρει ότι ακριβώς χρειαζόταν και πέσαμε με τα μούτρα στη δουλειά να φτιάξουμε την σπηλιά από γύψο με μπόλικους σταλακτίτες και σταλαγμίτες που είχε μάθει για αυτούς ο αδελφός μου στο σχολείο κι εγώ δεν καλοκαταλάβαινα τι ήταν. Στη πίσω μεριά βάλαμε ένα μεταλιζέ ασημί χαρτί και σαν πέτυχε όλο το καλούπι ρίξαμε λίγα άχυρα και στολίσαμε ένα μεγάλο αστέρι στην είσοδο της σπηλιάς. Κολλήσαμε τις φιγούρες και περιμέναμε δυο τρεις ώρες να στεγνώσει όλο το κομψοτέχνημα μας. Το βράδυ που όλα ήταν έτοιμα την βάλαμε κάτω από το δέντρο κι ένα κίτρινο φωτάκι τοποθετήθηκε ψηλά να φωτίζει το αστέρι. Ώρες περνούσα ξαπλωμένη στο χαλί , πιστεύοντας πως αυτή ήταν η αληθινή φάτνη της Βηθλεέμ και πως το μεγάλο θαύμα που όλοι μιλούσαν γι αυτό είχε συμβεί μόνο στο δικό μας σπίτι κι ο Χριστός είχε γεννηθεί εκεί ανάμεσα στις μικρές πλαστικές φιγούρες που στα μάτια μου φάνταζαν τεράστιες και πέρα για πέρα ζωντανές…»*

Δεκέμβριος λοιπόν, κι ένα σωρό τα προσωνύμια του .Τον λένε Χιονιά ή Χριστουγεννιάτη ή Γιορτάρη ή Βρουμάλη από την αρχαία βυζαντινή γιορτή που ξεκινούσε στις 24 του Δεκέμβρη και κάθε μέρα γιόρταζε όποιος το όνομά του ξεκινούσε από το Α, την επόμενη από το Β κι έφταναν το μέτρημα μέχρι τις  17 του Γενάρη. Τον λένε επίσης Γιορτινό λόγω των πολλών θρησκευτικών γιορτών του , Αι Νικολιάτη , Παππού Νικόλα ή Κυρ Λευτέρη. Σε άλλες περιοχές τον φωνάζουν Άσπρο ή  Ασπρομηνά ή και Χιονιά για το πυκνό του χιόνι, αλλά και Χριστινιάρη  ή Χριστουγεννά.

Στις αρχές του μήνα συναντάμε μαζεμένες τις γιορτές τα λεγόμενα Νικολοβάρβαρα. Στις 4 του Δεκέμβρη γιορτάζει η Αγία Βαρβάρα που λένε  πως προστάτευε τα παιδιά από την ευλογιά. Κι επειδή ήταν μια πολύ σοβαρή αρρώστια, για να την « καλοπιάσουν » και να φύγει,  της πρόσφεραν μελόπιτα ή κόλλυβα ή φτιάχνανε κολλυβοζούμι που το ονόμαζαν κι αυτό από το όνομά της,  Βαρβάρα. Άλλοτε πάλι έφτιαχναν προζύμι και κάνανε μια πίτα με αλεύρι, την έψηναν στο φούρνο και σαν ήταν έτοιμη την περιχύνανε με μέλι. Ύστερα την έβαζαν πάνω στο τραπέζι κι εκείνο το τοποθετούσαν σε ένα τριδρόμι. Εκεί πήγαινε ο παπάς, έκανε παράκληση και η νοικοκυρά έκοβε την πίτα και την μοίραζε σ’όλον τον κόσμο. Από το μέλι της έκαναν ένα σταυρό στην πόρτα κι όσο κρατούσε η επιδημία της ευλογιάς  ή ευλογημένης μοίραζαν παντού γλυκά. Κείνη τη μέρα οι γυναίκες δεν σκουπίζουν, μάλιστα κρύβουν τη σκούπα για τα παιδιά γιατί πιστεύουν πως έτσι διώχνουν το κακό.

Την επόμενη μέρα στις 5 του Δεκέμβρη, είναι  του αγίου Σάββα προστάτη της στεριάς και στην Κρήτη πίστευαν πως ήταν και των φυσικών καταστροφών και ιδιαίτερα των σεισμών. Λένε μάλιστα τη φράση : « ο Άγιος Σάββας στερεώνει τον κόσμο ». Επίσης θεωρείται και προστάτης των αιχμαλώτων με πολλές γνωστές ιστορίες ειδικά από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας.

Στις 6 του μήνα γιορτάζει ο άγιος Νικόλαος. Είναι γιορτή που την συναντάμε και στους καθολικούς και σε πολλούς λαούς  ανά τον κόσμο αλλά με άλλους συμβολισμούς. Στους ορθόδοξους Χριστιανούς είναι ο προστάτης των Ναυτικών και κύριος των ανέμων και των τρικυμιών. Τρανός καραβοκύρης με γένια που στάζουν θαλασσινό νερό, ρούχα βρεγμένα από την άρμη και μέτωπο ιδρωμένο από την προσπάθεια να προφτάσει να βοηθήσει όλα τα καράβια που κινδυνεύουν. Είναι ο τιμονιέρης των ναυτικών που πάντα τους βοηθά και δεν αφήνει κανένα καράβι να  βυθιστεί. Στη Δύση πάλι είναι ο Saint Nikolas  κάτι σαν τον δικό μας Άγιο Βασίλη, ψαρομάλλης γέρος που έρχεται πάντα με χιόνια και δώρα φορτωμένος και είναι ιδιαίτερα αγαπητός στα παιδιά.

Συνεχίζοντας το καλαντάρι, στις 9 του μήνα γιορτάζει η Αγία Άννα που θεωρείται σαν η ημέρα της λατρευτικής αποθέωσης της έννοιας της γιαγιάς. Μην ξεχνάμε πως ήταν η μητέρα της Θεοτόκου και επίσης η χριστιανική παράδοση την θέλει στείρα που ωστόσο ύστερα από παρακλήσεις γεννά την  Μαριάμ ή Μαρία που αφιερώνεται στον Θεό. Κι επειδή οι μέρες όλο αυτό το διάστημα μίκραιναν λένε πως  είναι « η μέρα που παίρνει ανάσα » ο καιρός,  και του Αγίου Σπυρίδωνα στις 12  « η μέρα παίρνει ένα σπυρί » κι αυτό γιατί στις 22 του μήνα που έχουμε την χειμερινή ισημερία οι μέρες αρχίζουν σιγά σιγά να μεγαλώνουν. Ο Δεκέμβρης είναι ο μήνας με τις μικρότερες μέρες και τις μεγαλύτερες νύχτες γι  αυτό και η παροιμία : « του Δεκέμβρη η ημέρα καλημέρα …καλησπέρα…».

Pieter Bruegel

Ο Άγιος Σπυρίδωνας σύμφωνα με την παράδοση προστατεύει και καταδιώκει την πανώλη αλλά και τα σπυριά από  την ευλογιά (παρετυμολογία του ονόματός του ). Επίσης προστατεύει και από τον πόνο των αυτιών, καθώς και τους φτωχούς και απελπισμένους. Την παραμονή της γιορτής του έφτιαχναν λαλάγγια δηλαδή τηγανίτες ή χαλβά και τα πήγαιναν στην εκκλησιά, ο παπάς τα ευλογούσε και τα μοίραζε στα παιδιά.

Στις 13 του Δεκέμβρη γιορτάζει η  Αγιά Λουκία που είναι προστάτιδα των ματιών και είναι ιδιαίτερα αγαπητή  στους Καθολικούς.  Συμβολίζει κι αυτή μιας και είναι άρρηκτα δεμένη η λατρεία της με το φως , με το ελάχιστο ελπιδοφόρο μεγάλωμα της ημέρας.

Στις 15 του Δεκέμβρη γιορτάζει ο Άγιος Ελευθέριος προστάτης κι αυτός των εγκύων γυναικών που τις βοηθά να έχουν « καλή λευτεριά ».

Στις  18 του μήνα είναι του Αγίου Μόδεστου που λατρευόταν θερμά από τους γεωργούς. Τότε « γιορτάζουν τα βόδια » και τα λειτουργούν προσφέροντας κόλλυβα στην εκκλησία και μαζί με αγιασμό τα ρίχνουν στην ταγή τους, ειδικά αυτά που έχουν για να κάνουν το όργωμα. Ότι μένει από τον αγιασμό αυτό τον πάνε στα χωράφια , τα ραντίζουν κι έτσι τα γλιτώνουν από τις ακρίδες , τις αρρώστιες και το κακό μάτι.

Στις 20 του Δεκέμβρη είναι του Αγίου Ιγνατίου που λαογραφικά παρετυμολογείται το όνομά του ,αισιόδοξα, και τον φωνάζουν Άγιο Αγνάντιο μιας και οι άνθρωποι α γ ν α ν τ ε ύ ο υ ν  τα Χριστούγεννα που έρχονται, αλλά και το αργό μεγάλωμα της ημέρας.

Στις 22 είναι της Αγίας  Αναστασίας της Φαρμακολύτριας και στις 23 γιορτάζουν οι Άγιοι Δέκα της Κρήτης, ακολουθεί στις 24 η Αγία Ευγενία και λίγο μετά τη μεγάλη γιορτή των Χριστουγέννων  στις 27 ο Άγιος Στέφανος.

 Το τελευταίο δεκαήμερο του Δεκέμβρη είναι και το πιο σημαντικό. Είναι χαραγμένο στις ψυχές όλων μας από την παιδική μας ηλικία σαν το πιο γιορτινό όλου του χρόνου. Είναι γεμάτο έθιμα, παραδόσεις και δοξασίες που θα τα αναφέρουμε καθ όλη  την διάρκεια αυτού του μήνα. Ωστόσο μένουμε λίγο στο Δωδεκαήμερο που ξεκινά την παραμονή των Χριστουγέννων και είναι  συνδεδεμένο με την εμφάνιση των καλικαντζάρων ως και την ημέρα των Φώτων. Είναι εκείνα τα μαύρα, άσχημα ,τριχωτά και κοκκινομάτικα πλάσματα, τα παγανά, που ζουν κάτω από τη γη κι όλο το χρόνο προσπαθούν με τα τσεκούρια τους να κόψουν το δέντρο που τη στηρίζει, όμως καθώς πλησιάζει η στιγμή που θα το κόψουν τελείως γεννάται ο Χριστός και το δέντρο ξαναγίνεται. Οργισμένα και αυτά ορμούν πάνω στη γη και πειράζουν τους ανθρώπους. Εκείνοι πάλι ανάβουν φωτιές στα τζάκια τους ή τοποθετούν κόσκινα μπροστά στην πόρτα του σπιτιού ώστε μέχρι να μετρήσουν τις τρύπες τους λαλεί ο πετεινός και τρέχουν να εξαφανιστούν μιας και δεν κυκλοφορούν στο φως της μέρας.

Τα Χριστούγεννα στις 25 του Δεκέμβρη είναι πια η πιο μεγάλη γιορτή. Συνδεδεμένη με τη γέννηση του Χριστού και με αμέτρητα έθιμα με κυριότερα εκείνο του δέντρου ή του καραβιού στολισμένων με λαμπιόνια , των κουραμπιέδων, του μελομακάρονου και των ξεροτήγανων. Των καλάντων που λέγονται την παραμονή, του χοίρου που πρέπει να είναι το κατεξοχήν κρέας των Χριστουγέννων, έθιμο που έχει τις ρίζες του στα αρχαία ακόμη χρόνια. Για το έθιμο αυτό έχουν δοθεί διάφορες ερμηνείες. Μια από αυτές θέλει την Παναγία και τον Ιωσήφ να πηγαίνουν στην Αίγυπτο με το Θείο Βρέφος για να μην το βρει ο Ηρώδης  και τα γουρούνια που ακολουθούσαν πίσω από το γαϊδουράκι να χαλούν τον κόσμο με τις φωνές και τα χνάρια τους. Σαν τιμωρία λοιπόν από τότε κάθε τέτοια μέρα τα σφάζουν. Άλλη παράδοση λέει πως όταν ο Ηρώδης έσφαξε τα παιδιά στη Βηθλεέμ , τα γουρούνια μούγκριζαν σαν παιδιά που   σφάζονταν και κάποιοι από τους δήμιους δεν πλησίαζαν σε κείνες τις περιοχές. Έτσι σώθηκαν κάποια παιδιά και γι αυτό κράτησαν το έθιμο να είναι το πρώτο κρέας που τρώγεται την ημέρα των Χριστουγέννων κι ύστερα από την μεγάλη σαρακοστή.

Κι ο Δεκέμβριος κλείνει με την περίφημη παραμονή της πρωτοχρονιάς  με την κοπή της Βασιλόπιτας που ετοιμάζεται από νωρίς είτε σαν ψωμί είτε σαν ζυμωτό γλύκισμα. Και στις δύο περιπτώσεις το τελετουργικό κόψιμό της, το βράδυ της παραμονής , αποτελεί συμβολική πράξη μετάβασης από τον παλιό χρόνο στον καινούργιο. Στις αγροτικές κοινωνίες, το βράδυ αυτό ταΐζουν πιο φροντισμένα τα ζώα τους , στο στάβλο ή στο μαντρί γιατί πιστεύουν πως θα περάσει τη νύχτα ο Αι Βασίλης να τα ρωτήσει.
 

Καλό μήνα !

ΠΗΓΕΣ:

Ελληνικές Γιορτές και έθιμα λαϊκής Λατρείας, Γ.Α. Μέγας, εκδ Εστία, 2012

Το Δωδεκαήμερο των Χριστουγέννων, Κώστα Καραπατάκη

Νεοελληνικές αιματηρές συνήθειες, Γ.Ν. Αικατερινίδη

Λαϊκές τελετουργίες στην Κρήτη, Νίκος Ψιλάκης, εκδ. Καρμανωρ

Χριστουγεννιάτικα και των γιορτών, Δημ. Σ. Λουκάτος, εκδ. Φιλιππότη, 1997

Συμπληρωματικά του Χειμώνα και της Άνοιξης, Δημ. Λουκάτος, εκδ. Φιλιππότη, 1985

*« Λόγια του αέρα», Συλλογή Διηγημάτων, Μπετεινάκη Ελένη, 2013  

Δημοσιεύτηκε στις 1 Δεκεμβρίου 2014 στο cretalive.gr :εδώ!